Дедолларизация және валюталық депозиттер бойынша шектеу

Бір кездері ЕДБ активтерін долларсыздандыру мақсатында Ұлттық Банк доллар депозиттері бойынша 1% шектеу енгізді. Бұл теңгелік активтердің тартымдылығын арттырып, валюталық жинақтардың бір бөлігін белгілі бір деңгейде теңгеге ауыстыруға көмектесті. Алайда мұндай шараның жалпы ел үшін қаншалықты тиімді екені — даулы мәселе, оны тереңірек талдау қажет.

Белгілі болғандай, инвестициясыз даму мүмкін емес, олар елге қандай валютамен келсе де. Сондықтан кез келген экономика үшін мүмкіндігінше көбірек ақшаның ел ішінде қалуы аса маңызды. Банктер, инвестициялық және брокерлік компаниялар сияқты түрлі арналар арқылы бұл қаражат экономикаға жұмыс істеп, қосымша табыс әкеле алады. Бір мәселені шешкенде, шешімдердің экономиканың басқа сегменттеріне әсерін елемеуге болмайды. Жиынтық әсерді бағалайтын жүйелі тәсіл қажет.

1% шектеу енгізілгеннен кейін 2022 жылға дейін экономикаға айтарлықтай жағымсыз әсер байқалмады, өйткені халықаралық мөлшерлемелер нөлге жақын болды, бұл арбитражға әкелмеді, ал ЕДБ тарапынан алыпсатарлықты жақсы тежеді. Алайда бүкіл әлемде, соның ішінде АҚШ-та, пайыздық мөлшерлемелер көтерілгеннен кейін шетелдік активтер ЕДБ-дегі валюталық депозиттерден әлдеқайда тартымды бола бастады, соның салдарынан ел экономикалық агенттерінің бос ақшасы шетелдік активтерді сатып алуға қарай ағылды.

Өкінішке қарай, Ұлттық Банк статистикасы жеке сектордан капитал кетуінің ауқымы туралы толық көрініс бермейді, дегенмен жекелеген сандардың өзі көп нәрсені аңғартады. «Портфельдік инвестициялар» бабы бойынша жыл сайынғы өсім анық көрінеді: 2022 жылы 2,4 млрд доллар шығарылса, 2024 жылы — 6,1 млрд доллар. Үш жылда сома 12,6 млрд долларды, яғни шамамен 6,5 трлн теңгені құрады. Салыстыру үшін: ЕДБ-дегі барлық валюталық депозиттер — шамамен 9 трлн теңге.

Бейрезиденттер де елден капитал шығарып жатыр: сол «портфельдік инвестициялар» бабы бойынша үш жылда 1,9 млрд доллар шығарылды. Алдын ала деректер бойынша, тек 2025 жылдың бірінші тоқсанында ғана шығыс 3,2 млрд долларды құрады. Ал экономиканың басқа секторларына (банктер мен үкіметті қоспағанда) қарасақ, шетелдік қаржы активтерін сатып алудың таза көлемі 5,6 млрд долларға жетті. Салыстыру үшін: 2024 жылдың бүкіл кезеңінде — 3,9 млрд доллар.

Егер ЕДБ-дегі валюталық депозиттерге жалпы қарасақ, олардың іс жүзінде азайып жатпағанын, 8-9 трлн теңге деңгейінде тұрғанын көреміз, ал жеке сектордың шетелде сақталатын валюталық активтерін қоссақ, сома бірнеше есе көп болады.

Теңгелік депозиттер активтеріне қарасақ, депозиттер өсімі базалық мөлшерлемеге шамамен тең екенін байқауға болады. Бұл теңге массасының доллар депозиттерін теңгеге айырбастау есебінен емес, депозиттер бойынша сыйақы есептеу есебінен өсіп жатқанын көрсетеді.

Елге инвестиция жетіспеген кезде шетелге кетіп жатқан валюталық қаражат төлем балансының тапшылығын тегістеудің жақсы балама көзі бола алар еді.

Менің ойымша, ірі банктер мұны өз балансынан көріп отыр, көптеген VIP-клиенттер брокерлік компаниялар арқылы балама ретінде шетелдік бағалы қағаздарды көбірек сатып алуда. Өз балансының қысқаруын болдырмау үшін Halyk екінші жыл қатарынан VIP-клиенттеріне жинақ депозитінің барлық қасиеттері бар өзінің валюталық облигациялары бойынша 3,5% ұсынып отыр.

Валюталық депозиттер бойынша 1% шектеуден туындайтын валюталық арбитраж тек оларды 4-5%-бен қайта орналастыратын банктерге ғана тиімді. Елде тапқан ақша әрі қарай елге емес, өзге елдерге (АҚШ, Еуропа, БАӘ, Түркия және т.б.) жұмыс істейді. Сонымен бірге түпкі мәселе девальвация тәуекелдерінде жатыр және ол ақшаның иелерінің есебінен емес, ақшаны кейін кәсіпкерлік табыс алу үшін пайдаланатындардың есебінен шешілуі тиіс.