Хакімжановқа жауап

Жуырда базалық мөлшерлеме туралы мақала жаздым. Содан кейін өзім құрметтейтін Сәбит Хакімжанов менің тезистеріме егжей-тегжейлі жауап берді. Бұл мен үшін өте жақсы белгі. Экономикалық мәселелер бойынша қоғамдық пікірталас коммуникация деңгейін жақсартады және неғұрлым оңтайлы шешімдерді табуға мүмкіндік береді. Шешім қабылдайтын және осындай пікірталастарды оқитын адамдар тиісті шешімдерді таңдауда объективті бола түседі.

Дегенмен Сәбиттің кейбір қарсылықтарына жауап бергім келеді. Бір тұстарымен келіспеймін, ал кейбір тұстарында менің көзқарасымды дәл түсінбеген сияқты.

Ең маңызды ойдан бастайын, өйткені оны кейбір сарапшылар мүлде басқаша түсінді. Көпшілік мені жоғары инфляция кезеңінде базалық мөлшерлемені төмендетуді жақтаймын деп ойлады. Мүлде олай емес. Менің бар ойым мынаған саяды: бізде базалық мөлшерлеменің әсері шектеулі, сондықтан инфляция бойынша кешенді шешім қажет. Себебін қазір түсіндіріп көрейін.

Базалық мөлшерлеменің жұмыс механизмі мынадай: мөлшерлемені өзгерту арқылы біз нарықтағы сұраныс пен ұсынысты реттейміз, ал олар инфляцияға тікелей әсер етеді. Базалық мөлшерлеме арқылы сұраныс пен ұсыныс мына арналар бойынша реттеледі:

Кредит арнасы арқылы. Ақша қымбаттаған кезде кредитке сұраныс төмендейді, демек тауарларға, жұмыстар мен қызметтерге сұраныс та азаяды.

Жинақ арқылы. Базалық мөлшерлеме өскенде депозиттер мен облигациялар сияқты теңгелік активтердің тартымдылығы артады. Нарық көбірек жинап, азырақ тұтына бастайды, осылайша тауарларға, жұмыстар мен қызметтерге сұраныс бұл жолмен де қысқарады.

Мөлшерлеменің өсуі бағамға да әсер етеді. Теңгелік активтер тартымды бола түседі, мөлшерлемелер жоғары болған кезде экономикалық агенттер валюталық активтерден теңгелік активтерге ауысады, бұл ұлттық валютаның нығаюына алып келеді. Валютаның нығаюы импорттың құнын төмендетіп, ел ішіндегі бағаның түсуіне септігін тигізеді.

Алайда аталған арналардың әрқайсысының өз шектеуі бар. Оларды жоймайынша базалық мөлшерлеме толыққанды жұмыс істей алмайды. Енді бұл арналардың неліктен жұмыс істемейтінінің басты себептерін түсіндірейін:

Базалық мөлшерлеме түпкілікті пайыздық мөлшерлемелерге толық әсер етпейді, өйткені мемлекет екінші жағынан пайыздық мөлшерлемелерді белсенді түрде субсидиялайды. Оның үстіне субсидиялар белгіленген көлемді емес, пайыздық мөлшерлемелер арасындағы айырманы жабады. Сондықтан субсидияланатын қарыз алушылар үшін базалық мөлшерлемесінің қандай екені маңызды емес. Бұл базалық мөлшерлеменің кредиттеу деңгейіне әсерін шектейді.

Банктер үшін қорландыру құны базалық мөлшерлемемен бірге тиісті дәрежеде өспейді. Бұл туралы көп жаздым. Мәселенің мәні мынада: бізде ағымдағы шоттарға пайыз есептеуге тыйым салынған, ал екінші деңгейдегі банктердің барлық теңгелік активтерінің шамамен 20%-ы ағымдағы шоттарда шоғырланған. Нәтижесінде базалық мөлшерлеме өскен сайын банктер қалдықтардан түсетін кірісін айтарлықтай арттырады, ал экономикалық агенттер кіріс алмайды, сөйтіп жинақтау функциясының жұмысы бұзылады. Бұл әсіресе бюджеттік ұйымдарға қатысты өзекті. Оңайлатып айтқанда, банктер Қаржы министрлігі өздеріне берген бюджеттік ұйымдардың қалдықтарын өз балансында ұстап, сол қаражатқа Қаржы министрлігінің облигацияларын сатып алады. Ол облигациялар банктерге пайыз төлейді, және мұның бәрі салықсыз.

Қазақстанда еркін валюта нарығы жоқ, көптеген шектеулер мен тыйымдар бар. Заңды тұлғалар валютаны еркін сатып ала алмайды, комплаенс капиталдың қозғалысын қатты шектейді, айырбастау пункттері спредпен шектелген. Валюталық депозиттер бойынша мөлшерлеме 1% деңгейімен шектелген. Мұның бәрі валюта арнасының әсерін шектейді. Ұлттық Банк мөлшерлемені көтерсе де, төмендетсе де, нарыққа әсері шектеулі болады, себебі бұл жағдайда сигналдар жұмыс істемейді және экономикалық агенттер Ұлттық Банктің сигналына теңдей жауап бере алмайды. Сондықтан мөлшерлеме өскенде теңге бағамы өте шамалы нығайып, содан кейін бұрынғы диапазонына қайта оралғанын көріп отырмыз.

Сондықтан жалпы саясатты өзгерту керек деп жазғанда, мен Үкіметпен бірлесіп инфляциямен күресудің кешенді жоспарын әзірлеу керек деп отырмын. Инфляциямен кешенді күрес үшін не істеу керектігіне бірнеше мысал келтірейін:

Бірнеше жылға экономикалық өсу мақсатынан бас тарту керек. Экономикалық өсу маңызды екені рас, бірақ өкінішке қарай, инфляциямен күрес пен экономикалық өсу бір-біріне қарама-қарсы мақсаттар. Тұтастай алғанда, идеалды жағдайда жұмыспен қамту туралы айтқан дұрыс, бірақ біздің экономикада экономикалық өсу туралы айтқан жөн. Неге екенін басқа жарияланымдарда түсіндіруге тырысамын. Бұл экономикалық өсу болмайды деген сөз емес, ол болуы да мүмкін, бірақ экономикамыздың қазіргі өсімі негізінен фискалдық импульстен туындаған, оны жою керек.

Экономиканы субсидиялау саясатын қысқарту және қайта қарау керек. Алайда қазіргі жағдайда субсидиялау «инесінен» түсу өте қиын болар, дегенмен кемінде субсидиялауды неғұрлым ақылды және базалық мөлшерлемеге икемді ету керек. Бұл туралы кейін бөлек жазба жазамын.

Ағымдағы шоттарға пайыз есептеуге тыйым салуға байланысты теңгерімсіздікті жойып, бұл өнімді нарыққа қайтару керек. Осылайша базалық мөлшерлеменің түпкілікті экономикалық агенттер үшін ақша құнына әсері теңестіріледі. Әйтпесе банктер бұдан әрі де бюджеттік ұйымдар мен жеке тұлғалардың қалдықтарынан триллиондаған теңге табатын болады.

Валюта нарығындағы теңгерімсіздікті жою керек. Теңге бағамының құбылмалылығымен осылай күресетінін түсінемін, бірақ құбылмалылық — әрдайым туындап жатқан тәуекелдер мен сигналдарға жауап, бұл қалыпты жағдай. Нарық осылай қорғанады және теңгерімсіздікті жояды.

Бюджет саясатына кешенді көзқараспен қарау керек. Мұнда мемлекеттік бюджеттің өзі де, квазимемлекеттік компаниялар мен қорлар да қамтылады, сондай-ақ циклге қарсы саясатты толыққанды енгізу қажет.

Тізімді жалғастыра беруге болады. Бұл нақты кешенді бағдарлама болуы тиіс, онсыз мәселені тек базалық мөлшерлемені көтеру арқылы шешу мүмкін емес.

Енді Сәбиттің кейбір пікірлеріне өте қысқа жауаптар:

«Голландық ауру» кезінде бағам, керісінше, негізсіз берік болады, себебі жоғары өнімді саладан түсетін экспорттық түсімнің әсері бар. Бұл басқа салалардың дамуын қатты тежейді және, әдетте, нақты айырбастау бағамы номиналды бағамға әлдеқайда жақын болады. Бізде олай емес, сондықтан біздің статистикамыз негізінде елімізде «голландық ауру» бар деп толыққанды айту қиын.

Сәбит базалық мөлшерлеменің әсері шектеулі екенімен келіседі: күтілетін инфляцияға +3–6% қосылады, күтілетін инфляция 10% болғанда базалық мөлшерлеменің шегі 13–16% болып шығады, ал біздегі ағымдағы мөлшерлеме — 16,5%.

Инфляцияны 5% деңгейінде таргеттеуді мен асыра белгіленген деп санаймын, бұған бір ғана қарапайым себеп бар: біздегі кейінге шегерілген инфляция факторы өте үлкен, және бұл дәл Баласса–Самуэльсон әсеріне байланысты. Қандай инфляция экономикалық өсімге зиян келтірмейтінін ашық есептеу қажет.

Жинақталған инфляцияға келсек, Ұлттық Банктің жинақталған инфляцияны тексеруі шынымен мүмкін деп ойлаймын. Ол үшін қолда бар деректерден 2010 жылғы бағалар мен қазіргі бағаларды салыстыру жеткілікті. Менде инфляция статистикасына күмән бар, әсіресе статистика Үкіметтің қарамағында болған кезеңге қатысты, ойымның түйіні осында еді.

Жалпы, кешенді тәсілсіз және парадигманы өзгертпей, жоғары инфляция аймағынан шығу бізге өте қиын болады.