Кредиттеу және банк секторының мәселелері

Банктердің қазіргі табыстылығы осыншалықты жетістіктің себептерін ойландырады, ал талдау банк секторының пайдасы, соның ішінде, реттеушілік әрекеттердің арқасында қамтамасыз етілетінін көрсетеді. Мысалы, ағымдағы шоттар бойынша сыйақы есептеуге тыйым салу және валюталық депозиттер бойынша мөлшерлемелерге шектеу орта есеппен пайданың үштен бірін береді және 5 жылдағы 9 трлн теңге пайданың 3 триллионын қамтамасыз етті. Тек өткен жылы 2,5 трлн теңгенің 1 трлн теңгесі реттеушілік арбитражға тиесілі. Бұл мәселеде екі жайт бар:

реттеушілік арбитраждың басым бөлігі iрі банктерге тиесілі, демек, олардың пайда құрылымында оның үлесі 33%-дан да жоғары.

тәуекелсіз жоғары табыстылық экономиканы кредиттеуге және тәуекелге баруға деген ынтаны айтарлықтай шектейді.

2016 жылдан 2022 жылға дейін Қазақстанның банк секторы 10-нан астам банкінен айырылды, ал нарыққа жаңа ойыншылар келген жоқ. Жаңа ЕДБ жоқ, біздің нарыққа кімнің келетіні туралы түсінік те әзірге жоқ, және бұл банк секторы ең пайдалылардың бірі саналатын жағдайда. Береке Банктегі акционердің ауысуын және Al Hilal-дың қайта бағдарлануын жаңа ойыншылар деп атауға болмайды: Lesha Банк — шағын инвестициялық бутик, оны толыққанды банк деп атау мүмкін емес, ал Береке Банк бұл тұрғыда өзін-өзі қамтамасыз ететін банк; Al Hilal болса елдегі ислам қаржысының шектеулілігіне байланысты ислам лицензиясын дәстүрлі лицензияға ауыстырды. Банк нарығындағы бәсекелестіктің болмауы кредиттеуді толық дамытуға мүмкіндік бермейді, сондай-ақ жалпы саланың дамуын тежейді. Биыл «Банктер және банк қызметі туралы» заңға өзгеріс енгізу жоспарлануда, бұл жаңа банктерге қойылатын реттеушілік талаптарды өзгертуге көмектесуі тиіс. Базалық және әмбебап лицензиялары бар банктер пайда болуы керек.

Банктердің нақты экономика секторын қазіргі кредиттеуі ломбардтық тәсілге негізделген. Тәуекелдерді азайту үшін ЕДБ өтімді кепілдер мен құрылтайшылардың жеке кепілдіктерін талап етеді, бұл кредиттеу мүмкіндігін айтарлықтай қысқартады. Бұл, ең алдымен, бізде компанияларды бизнес ретінде сату ортасының жоқтығымен байланысты: банктердің құқықтары өте шектеулі, олар жаңа меншік иесі ретінде әрекет ете бастағанша, компания әдетте ешқандай құндылық көрсетпейтін болады. Ломбардтық кредиттеуден компания ағындарын кепілге алатын қалыпты бизнес кредиттеуіне қалай көшуге болады?

Қазіргі кепіл саясаты — кәсіпкерлер үшін ең ауыр мәселелердің бірі. Егер кәсіпкер өз активін бір бағамен бағаласа, банк оны әрқашан бірнеше есе төмен бағалайды, бұл кредиттеу мүмкіндігін айтарлықтай қысқартады. Бұл AQR өткізілгеннен кейін, кепілдерге қойылатын талаптар шектен тыс жоғары болған кезде, өте айқын байқалды. Сонымен қатар, банктер көбіне өткізу статистикасына сүйенеді, ал қазіргі орта күйзелістегі активтерді қалыпты сатуға мүмкіндік бермейді, себебі өндіріп алудың ұзақ мерзімдері мен мемлекет тарапынан үнемі қойылатын шектеулер бұл активтерді тартымсыз етеді. Бұл кредиттеуді қатты тежейді.

Көптеген салалар кредит ала алмайды, себебі олардың негізгі активі заңнамалық шектеулерге байланысты еркін сатыла алмайды, демек, банкке кепіл бола алмайды. Бұл санатқа ауыл шаруашылығы жерлері мен жер қойнауын пайдалану жатады. Ауыл шаруашылығы жерлерін сатуға шектеу қойылған, ал жер қойнауын пайдалану министрліктермен келісуді талап етеді және жұмыс бағдарламалары мен келісімшарттық міндеттемелер орындалмаған жағдайда келісімшарттардың қайтарып алынуы тәуекелі бар, мұны банк қамтамасыз ете алмайды.

Қазақстанда тұтынушылық кредиттеу едәуір дамыды, оның драйверлерінің бірі деректерге қолжетімділік болды: ол қалыпты скорингтік модельдер құруға және шешім қабылдау мерзімін нақты уақыт режиміне дейін оңтайландыруға мүмкіндік берді. Бизнесте мұны істеу біршама қиын, оның үстіне деректер жоқ немесе оларды пайдалану шектелген. Банктерде бизнестің төлем қабілетін сыртқы деректер бойынша бағалау мүмкіндігі пайда болысымен, шешім қабылдау жылдамдығы күрт өзгереді.

Көптеген елдерде ЕДБ iрі жобаларға үлесімен кіре алады, бұл оларға тәуекелдерді бақылауға және пайданы тек сыйақыдан ғана емес, басқа көздерден де алуға қосымша мүмкіндік береді; алайда Қазақстанда ЕДБ-нің iрі компаниялардың үлесінде болуына тыйым салынған. ЕДБ тек қарыз капиталын ғана емес, корпоративтік басқаруды және ашықтықты да алып келеді.

Қазақстанда КВА мен валюталық депозиттер бойынша мөлшерлемелерге шектеулер болғандықтан, өте көп арзан валюталық қаржыландыру (жылдық 1%) бар, ал ЕДБ оны Ұлттық Банкке және бағалы қағаздарға салудан басқа ешқайда көп жұмсай алмайды, себебі валюталық кредиттеуге айтарлықтай қатаң шектеулер бар. Мысалы, теңге бағамымен жоғары корреляциясы бар, бірақ тікелей экспорттық тауар болып табылмайтын салалар бар. Мысалы, Қазақстандағы автомобиль сатылымы. Биржалық тауарлардың сатылымы және т.б.

Жаңа Салық кодексін енгізу ҚҚС мөлшерлемесін арттыруды және басқа да бастамаларды көздейді. Әрине, бұл елдегі инфляцияға әсер етеді, ықпал тек бір жылда ғана болса да, тарифтердің өсуін, жанар-жағармай материалдары нарығын ырықтандыруды, сондай-ақ жоғары мемлекеттік шығыстарды ескерсек, проинфляциялық тәуекелдер едәуір уақыт бойы жалғасады. Биыл — тарифтер мен жанар-жағармай материалдары, келесі жылы — ҚҚС және басқа салықтар. Бұл биыл да, келесі жылы да Ұлттық Банк тарапынан базалық мөлшерлемені төмендетуді көру ықтималдығы жоғары екеніне әкеледі, демек, ақша 2025 және 2026 жылдар бойы қымбат болады, ал базалық мөлшерлеменің алғашқы төмендеуін 2027 жылы ғана көреміз. Сондықтан алдағы екі жылда кредиттеудің өсуі туралы ұмытуға болады, ал бұл өсім инфляция шамасымен шектелетін болады.

Біз iрі бизнес деп атайтынымызды үлкен елдердің өлшемімен шағын деп атауға болады. Қазақстанда iрі бизнеске жылдық түсімі 10 млн АҚШ долларынан асатын кәсіпорындар жатқызылып отыр. Ал өнімділік пен тиімділіктің өсуінде секіріс жасау үшін айналымы мен капитал сыйымдылығы миллиард АҚШ долларынан асатын кәсіпорындар қажет. Мұндай бизнестер Қазақстанда өте аз әрі шектеулі. Сонымен қатар біздің банк жүйесінің чегі 100 млн АҚШ долларынан жоғары жобаларды да кредиттеуге мүмкіндігі жоқ екенін түсіну керек, шын мәнінде банктер бүгін жаһандық экономикада бәсекеге қабілетті бола алмайтын шағын және микробизнесті кредиттеп отыр. Нағыз iрі бизнессіз индустрияландыруды жүзеге асыру өте қиын.

Жасанды интеллект біздің өмірімізде барған сайын маңызды орын алуда және небәрі 5-10 жылдан кейін ЖИ біздің өмірімізге айтарлықтай терең енетін болады. Банктер ЖИ-ді қазір қалай пайдаланады және оны қалай пайдалануды жоспарлайды? Классикалық форматтағы колл-орталықтар сақталады ма, ІТ мамандар қалай жұмыс істейді, маркетологтар мен бухгалтерлерге не болады, қарапайым сатушылар мен менеджерлер не істеуі керек? Бәрін не күтіп тұр?