Құрылыс саласын салықтық бақылау арқылы ашық ету

Үкіметтің салық жүйесін реформалау жөніндегі ұсыныстары қазір қызу талқылануда. Менің ойымша, бұл талқылауды салық түсімін арттыруға болатын сұр аймақтардан бастау керек. ҚҚС бойынша барлық ұсыныстың параметрлері әзірге белгісіз, сондықтан оны түсіндіру әлі ерте әрі мағынасыз, ал мен резервтеріміз қайда екенін талдаудан бастар едім.

Қазақстандағы ең мөлдір емес салалардың бірі — құрылыс, және бұл заңдылық. Құрылыс компанияларындағы негізгі мердігерлер бригадаларды жалдайды, олардың басым бөлігі басқа елдерден келеді және бәрі де ақысын қолма-қол талап етеді. Ашық жұмыс істейтін адал құрылысшылар үшін бұл — ең үлкен сын-қатер, өйткені қолма-қол ақшаны «шығарудың» жолдарын іздеуге тура келеді. Сонымен қатар құрылыс бригадаларының көпшілігі жалдау кезінде екі баға ұсынады: ашық және жасырын. Жасырын баға әрқашан арзанырақ, оның өзінде бірнеше есе.

Мұндай жағдайда ең алдымен адал құрылысшылар зардап шегеді, өйткені олар сұр ойыншылармен бәсекеге қабілетсіз болып қалады. Мемлекеттің міндеті — адал бәсекені дамыту және барлығына тең жағдай жасау. Айналада нарықтық емес жағдайлар болса, ашық жұмыс істейтін компаниялар жылдам өсе алмайды.

Бұл проблема тұрғын үй құрылысына да, тұрғын емес құрылысқа да тән. Тендерлерде шағын компаниялар өте төмен баға ұсынады да, кейін шығындарды түрлі салық схемаларының есебінен оңтайландыруға тырысады.

Бұл схемада адал құрылысшылардан бөлек, бюджет те қатты зардап шегеді: ол салықтың миллиардтаған теңгесін алмай қалады.

Бұл мәселені шешу үшін шаралар кешенін қолдану қажет:

Камералдық салықтық бақылау. Әр саланың өз салық жүктемесі бар, құрылыс та солардың бірі. Салықты оңтайландыру болмаса, қанша салық төленер еді — соны есептеп, барлық қосалқы мердігерді ескере отырып, әр объект бойынша қанша салық төленгенін қарау жеткілікті. Салық аударымдарының көлемі есептік көрсеткіштен төмен болса, құрылыс компаниясына да, барлық қосалқы мердігерге де толық салық тексеруін жүргізу керек. Бұл ретте тексерудің объективтілігі үшін қорытындыларды МКК орталық аппаратындағы жеке топ валидациялауы тиіс, онда салық жүктемесі коэффициентінің есептік көрсеткіштен неліктен ерекшеленетіні көрсетіледі.

Тұрғын үй салушылардың бағасын бақылау. Әдетте қолма-қол ақша алу үшін қосарланған шарттар қолданылады: ресми түрде бір баға көрсетіледі, ал іс жүзінде ақшаның бір бөлігі жеке тұлғалардан құрылысшыға қолма-қол беріледі. Мұндай мәмілелерді бақылау қиын емес, өйткені нақты мәмілелердің деректер базасы бар. Ипотека арқылы рәсімделген мәмілелер әрқашан ашық жүреді, себебі ЕДБ үшін мәміленің жарамдылығын растау қажет. Бағалау модельдерін Әділет министрлігі арқылы ипотекалық мәмілелер деректері негізінде құруға болады: оның базасында ауыртпалығы бар барлық мәміле мен сатып алу-сату шарттары көрінеді. Бұл іріктеме сенімді бағалау үшін жеткілікті болады. Әрине, түзету коэффициенттерін қолдану керек. Елде трансферттік баға белгілеу туралы заң жұмыс істейді, соған сәйкес бағасы қатты төмендетілген құрылыс компанияларына қосымша табыс есептеуге болады. Алғашқы кезеңде есептік бағадан 20% ауытқуды қолдануға болады, содан кейін бағалау модельдері дамыған сайын бұл ауытқуды біртіндеп азайтуға болады. Ипотекамен жұмыс істейтін барлық ЕДБ-да мұндай модельдер бұрыннан бар.

Жылжымайтын мүлікпен жасалатын қолма-қол ақшасыз мәмілелер. Бір кездері жылжымайтын мүлікті сатып алу-сату мәмілелерінің бәрін тек қолма-қол ақшасыз нысанда жүзеге асыру мәселесі көтерілген болатын, бірақ бұл тақырып бюрократиялық кедергілерге байланысты іске аспай қалды. Мұндағы логика қарапайым: ЕДБ-ге жылжымайтын мүлікті нотариустардың орнына тіркеу мүмкіндігін беріп, оларды мәмілелердің операторы ету болады. Заң жүзінде жылжымайтын мүлікті қолма-қол ақшаға сатып алуға тыйым салу керек еді. Банктер үшін тіркеуден бөлек, комплаенс-бақылауды жүзеге асыру және қаражаттың шығу тегін анықтау да маңызды. ЕДБ үшін бұл — қаражат қалдығы бар әлеуетті клиенттер, ал мемлекет үшін — саланың ашықтығы мен салық түсімдерінің артуы.

Бұл шаралар құрылыс саласын айтарлықтай ашық етуге көмектеседі және мемлекеттік бюджеттің кіріс бөлігін арттыру жөніндегі мәселелердің бір бөлігін шешеді. Бизнес үшін бұл нарықтық емес бәсекеден құтылу және тең мүмкіндіктер жасау болады, ал бұл өз кезегінде құрылыс компанияларын салықты оңтайландырумен айналысудың орнына еңбек өнімділігін арттыруға ынталандырады.