Сүт мысалында түсіндіреді

Бізге бағамға қатысты көптеген сұрақ қояды. Алдымен бәрін көңілсіз қалдырайын: инфляциясы жоғары, еңбек өнімділігінің өсімі төмен дамушы елде валюта тұрақты түрде құнсызданып отырады. Сондықтан қазіргі экономикамен біз бағамның 500-ге де, 600-ге де, 700-ге де жеткенін көреміз, мәселе тек уақытта: бұл екі жылға да созылуы мүмкін, он жылға да. Соңғы 15 жылда бағам 400%-ға құнсызданды, егер жаһандық деңгейде еш нәрсе өзгермесе, 15 жылдан кейін бағам 1 АҚШ долларына 2000 теңгеге де жетуі мүмкін.

Валютаны құнсыздандыру Ұлттық Банк пен Үкіметтің қалауына байланысты емес, бұл экономиканың заңы, одан ешқайда қашып құтыла алмайсыз. Мәселе экономиканың қалай жұмыс істейтінін түсініп, бағам құнсызданбайтындай етіп оны құра білуде.

Экономиканың қалай жұмыс істейтінін жеңілдетіп қарастырайық. Мысалы, көрші елде бір литр сүттің бағасы 1 $, ал өзіндік құны 0,8 $ болсын. Бағам — 1 доллар үшін 450 теңге. Бізде сүт литрі 450 теңге тұрады, өзіндік құны 360 теңге. Бәрі теңгерімде, жүйе жұмыс істеп тұр. Үкімет мемлекеттік қызметшілердің жалақысын көтереді, біздің қызметкерлер енді сүт өндірісінде жұмыс істегісі келмейді, жалақысы жоғары болғандықтан мемлекеттік компанияларға орналасуға тырысады. Соның салдарынан біз де жалақыны көтеруге мәжбүр боламыз, сөйтіп бір литр сүттің өзіндік құны 420 теңгеге жетеді. Мемлекеттік қызметшілердің қолындағы ақша көбейіп, олар сүтті көбірек тұтына бастайды. Сүт өндірісін бірден арттыру мүмкін болмағандықтан, сұраныстың ақшалай көріністегі өсім шамасына баға көтеріледі. Міне, сүт 450 теңгенің орнына 500 теңге, яғни 1,11 $ болды. Көрші ел өндірушілері біздегі сүттің бағасы 1,11 $ екенін көріп, сүтті жаппай әкеле бастады. Сүтті біздің нарықта сатқан соң, оларға доллар керек, және олар доллардың өзін бізден сатып ала бастайды. Бірақ бізде доллар мұндай көлемде жоқ, сондықтан доллардың бағасы өсе бастайды. Долларға деген сұранысты қанағаттандыру үшін бағам 500 теңгеге дейін өсіп, сүттің бағасы қайтадан 1 $ болады. Осылайша біз бастапқы жағдайға оралдық: сүт тағы да 1 $ тұрады, тек теңгемен есептегенде ол енді 500 теңге. Номиналды түрде біздің мемлекеттік қызметшілер мен жұмысшылар көбірек алатын болды, ал іс жүзінде олардың сатып алу қабілеті өзгерген жоқ.

Немесе сол бастапқы деректермен тағы бір жеңілдетілген мысал: еркін экономика, дамыған институттар, инвестиция деңгейі жоғары. Көрші ел сиырлардың өнімділігін 30%-ға арттырудың жолын тауып, соның арқасында өзіндік құнды литріне 0,6 $-ға дейін төмендетті және сатылымды көбейту үшін бізге сүтті литрін 0,9 $-дан, яғни 405 теңгеден әкеле бастады. Біздің елдегі сүт өндірушілер бәсекелесіп, аман қала алмайды, нәтижесінде елде сүт өндірісі қысқара бастайды, ал осы саладағы инвесторлар жаңа мүмкіндіктер іздеуге кіріседі. Көрші өндірушілер біздің сүтті ығыстыра бастайды, оларға доллар керек, ал доллар жоқ, бұл долларға сұраныстың артуына және бағамның өсуіне әкеледі, нәтижесінде бағам 450-ден 500-ге дейін көтеріледі. Енді сүттің долларлық бағасы 0,81 $ болады және бұл баға біздің өндірушілерге ыңғайлы. Бірақ енді нарықты қайтарып алып, өндірісті қайта арттыру керек. Бағам енді 500 болды, долларда сүт арзандады, ал теңгемен есептегенде сол деңгейде қалды.

Көріп отырғаныңыздай, осы жеңілдетілген құрылымда түпкі себеп — өнімсіз шығыстардың өсуі, өйткені мемлекеттік қызметшілер жалақысы көтерілген соң көбірек өнім өндіре алмады, ал еңбек өнімділігінің өсуі біздің серіктес елдерде болды.

Сондықтан бізде инфляция 10%, ал көрші елде 2% болса, экономика инфляцияның әсерін бейтараптандыру үшін әрқашан теңгерімді бағамға келтіреді, яғни валюта құнсызданады, бұл бізде 30 жыл бойы болып келеді және әлі де болады.

Әрине, экономика әлдеқайда күрделі, салалардың еңбек өнімділігінің өсу қарқыны әртүрлі болуы мүмкін екенін ескеру керек, өнімділігі халықаралық нарықтағы бағаның есебінен өсетін салалар да бар. Мұндай салалардың сатылымынан түскен валюта нарыққа түсіп, еш нәрсемен сіңірілмегенде (біздегідей), бұл голландиялық дертке әкеледі.

Бізде инфляция болмауы үшін ұзақ мерзімді кезеңде еңбек өнімділігін арттыру керек. Еңбек өнімділігіне не инновация, не интенсификация арқылы қол жеткізіледі. Инновация мен интенсификация — өте күрделі мәселе, бірақ олардың негізінде білім беру, меншік құқығын қорғау, дамыған институттар (соттар, БАҚ, партиялар, азаматтық қоғам және т.б.), капиталдың еркін қозғалысы, салық және ақша-кредит саясаты және т.б. жатыр. Басқаша айтқанда, инновация мен интенсификацияны адамдар мен кәсіпкерлер жылжытады, ешбір жағдайда мемлекет емес. Мемлекет жасай алатын ең жақсы нәрсе — кәсіпкерлерге тең жағдай жасау. Дұрыс инвестициялық орта инвестициялардың өсуіне, инвестициялардың өсуі инновация мен интенсификацияның өсуіне әкеледі.

Мемлекет кәсіпкерлердің орнына не өндіру керегін және кімге сату керегін шешуге тырысқанда, тар тұмсықтар мен барлық кәсіпкерлер үшін тең емес жағдайдан басқа еш жақсылық болмайды. Оның үстіне, протекционистік әртараптандыру еңбек өнімділігінің өсуіне әкелмейтінін, сондай-ақ экономиканың тұрақты өсуіне де әкелмейтінін түсіну керек.

Сондықтан бағамға қатысты біз көріп отырған жағдай — қалыпты жағдай, ол дамушы елдің қазіргі экономикалық саясатын көрсетеді: өсу негіздерін институттарды дамытудың орнына протекционистік әртараптандырумен және шектеулі мемлекеттік ресурстарға қолжетімділіктің тар тұмсықтарын жасаумен алмастыруға тырысады.