Экспорттық баж салықтарын енгізу жоспарларына сын

Мемлекеттік кірістер мәселесін шешуде қазір жаман мен өте жаман шешімнің арасынан таңдауға тура келіп отыр. Мемлекеттік қаржы туралы өз пікірін білдіретін адамдардың саны артып келе жатқанын көріп отырмын. Мәселе мынада: мемлекеттің кірісі әрқашан үй шаруашылықтарының (халық пен заңды тұлғалардың) шығысы болып табылады, сондықтан бәріне ұнайтын шешім жоқ. Сол себепті кез келген ұсыныс сынға ұшырайды немесе тіпті оған қатысы бар адамдар тарапынан жолатпау үшін лоббизмге де тап болады. Алғашында ҚҚС-ты көтеруді жоспарлады, бірақ бір топ кәсіпкер бұл шешімнің жаман екенін және инфляция тудыратынын қалайда жеткізе алды: резервтер бар, әкімшілендіруді күшейту және «Самұрықтың» тиімділігін арттыру керек дейді. Әкімшілендіру ұзақ процесс екенін және салықтардың өзін өзгертуді талап ететінін, сондықтан әкімшілендіруден нәтиже күтуге болмайтынын бұрын жазғанмын. «Самұрық» көп дивиденд беруі екіталай, өйткені бұл тиімсіз басқарылатын мемлекеттік алып құрылым, ал ҚТЖ мен өзге де бірқатар еншілес ұйымның жинақталған берешегі ұзақ мерзімді перспективада пайданың айтарлықтай өсуіне сенуге мүмкіндік бермейді. Одан кейін КТС-ты 25%-ға дейін көтеруге шешім қабылдады, бұл заңды да, өйткені ҚҚС-тан бас тартылды, ал ең ірі екінші салық — КТС. Бірақ бұл жерде де көтеру орнына төмендету болып шықты. Өңдеу өнеркәсібіне жеңілдіктер енгізіліп, мөлшерлеме тек банктер мен ойын бизнесі үшін ғана көтерілді, ал банктердегі жоғары пайда көбіне мемлекеттік саясаттың әсерінен пайда болған, сондықтан онда мөлшерлемені емес, дәл мемлекеттік саясат мәселелерін шешу керек. Экспорттық кедендік баждан басқа қалған салықтардың бәрі көп кіріс бермейді. Жуырда желіден экспортқа баж салығын енгізу жоспарланып жатқанын оқыдым. Чаттарда бұйрық жобасы айналымда жүр, оның қаншалықты шынайы екені белгісіз, бірақ соған сүйенсек, дерлік бүкіл экспортқа баж салығын енгізу жоспарланып отыр.

Бұл шешім ҚҚС-ты көтергеннен де жаман, бірақ мемлекетте шешімдерді қайта қарау рәсімі өте күрделі, әсіресе ол көпшілікке жария етіліп қойса: саясат осылай құрылған, сондықтан шенеуніктердің ешқайсысы өз еркімен амбразураға жатпайды, сол себепті бюджет мәселесін тағы да экспорттаушылардың есебінен шешуге бел буды.

Әрине, бір реттік шешім ретінде бұл көмектесуі мүмкін, бірақ орта және ұзақ мерзімді салдары онша қуантарлық болмайды, мұның неліктен екенін түсіндіріп көрейін.

Біріншіден, біздегі экспорттаушылардың өте үлкен бөлігін шетелдік компаниялар құрайды. Экспорттық кедендік бажды (ЭКБ) енгізген кезде тек өнімді бөлу туралы келісімге (ӨБК) қол қойғандар ғана қорғана алғаны, ал баж жай ғана Қазақстан үлесінен шегерілетіні есімде. Қалған шетелдік инвесторлардың бәрі зардап шекті. Нәтижесінде мұнай өндіру саласына келген ірі компаниялар жоқ екенін көріп отырмыз. Сондықтан мұнай өндіру тоқырап тұр және тек ТШО-ның кеңеюін күтіп отыр.

Қазір пайдалы қазбаларды өндіру саласындағы компаниялардың өсуі байқалады, бірақ олар үшін ЭКБ енгізілсе, шетелдік компаниялар мұны тағы да салық заңнамасының тұрақсыздығы және өз ақша ағындарын болжаудың мүмкін еместігі деп қабылдайды, бұл шетелдіктердің инвестициялық бағдарламаларын қайта қарауға бірден себеп береді. Шетелдік компаниялар үшін тұрақтылық маңыздырақ. Мысалы, жобаның IRR көрсеткіші 40% болып, баж енгізу тәуекеліне байланысты оның рентабельділігі 25%-ға дейін төмендесе, ал басқа бір мемлекетте IRR 30% болып, бірақ шетелдік компаниялар онда бәрі тұрақты болатынына сенімді болса, шетелдік компаниялар екіншісін таңдайтыны ешкімге құпия емес.

Екіншіден, экспортқа ЭКБ — қайта өңдеу қуаты бар кәсіпкерлерге жасалған жасырын субсидия. Бірақ бұл шешім тиімділікпен еш байланыспайды, өйткені ішкі өндірушілер ЭКБ арбитражы есебінен сатып алу құнын жай ғана төмендетеді. Бір жерде бұл ішкі өндірушілерге тиімді болады, бірақ біздің ішкі нарығымыз өте кішкентай екенін ескерсек, өндірістің өсуіне айтарлықтай әсер етпейді, ал экономикасы рентабельділіктің шегінде болған экспорттаушылар өндірісті қысқарта бастайды, бұл 6% экономикалық өсу жоспарларына соққы беріп, КТС бойынша түсімдердің азаюына әкелуі мүмкін, нәтижесінде алдағы жылдары бюджетке көп көмектеспейді.

Үшіншіден, жаңа қайта өңдеу қуаттарын құру — оңай процесс емес, ол үшін орасан зор жұмыс, соның ішінде экспортты шетелде алға жылжыту жұмысы қажет. Инвестициялық шешім қабылдау үшін өткізу нарықтары керек, ал онда бәсекелесуге тура келеді, бұл мүлде басқа дағды, мүлде басқа күш-жігерді талап етеді. Кейде өңдеу өнеркәсібінің өнімін (ал бұл негізінен биржалық емес тауарлар) сату биржалық тауарлардан өзгеше, оны өндіруден әлдеқайда қиын. Сондықтан қайта өңдеу қуаттарын құру кезеңі мен ЭКБ енгізу арасында саласына қарай 3–7 жылға дейін уақыт өтуі мүмкін. Және осы кезеңде экономикалық көрсеткіштеріміздің нашарлағанын көреміз. Сонымен бірге мұндай қайта өңдеу кешендерін құра алатynымыз да анық емес, өйткені әлем орнында тұрған жоқ, біздің инвестициялық ахуалымыз ең жақсы емес, ал мұндай жобаларды құруға жеке де, қарыз да капиталымыз жоқ.

Егер өңдеу өнеркәсібін қолдау үшін ЭКБ енгізілетін болса, мұны әр сала бойынша терең талдаудан кейін, нақты бағытта жасау және бизнес бейімделіп үлгеруі үшін мұндай жоспарларды күшіне енгізілгенге дейін 2–3 жыл бұрын жариялау керек. Асығыс жасалса, бұл өңдеу өнеркәсібінің үлесін арттыру туралы шешімді желеу етіп, бюджет мәселесін шешуге тырысып отырғанымыз, сонымен бірге алдағы жылдардағы экономика үшін орасан зор тәуекелдер туғызып отырғанымыз сияқты көрінеді.

Мемлекеттік кірістер бойынша қарапайым шешім жоқ, мұнда шығындарды қысқартуға да, кірістерді арттыруға да бағытталған кешенді жоспар қажет. Әзірге ең орынды нұсқа — өткен Үкімет ұсынған нұсқа: салық жеңілдіктерін қысқарта отырып, ҚҚС-ты көтеру. Бұл инфляцияға әсер етеді, бірақ елдің экономикасына және инвестициялық ахуалға онша қатты әсер етпейді, өйткені бұл — түпкілікті тұтынушылар төлейтін жанама салық. Бизнес оны салық деп қабылдайтыны тек ШОБ-қа ҚҚС төлемеуге мүмкіндік беретін жеңілдіктер бар болғандықтан, бұл бизнес үшін тең емес жағдай тудырады.