ЕДБ-ға 25% мөлшерлемемен салық салу туралы

Қазір ЕДБ-ның жоғары пайдасына байланысты КТС мөлшерлемесін 25%-ға дейін арттыру туралы пікірталас көп. ЕДБ табысының жоғары болу себептерін талдамай, мөлшерлемені көтеру — аурудың себебін анықтамай, тек белгілерін емдеумен бірдей. Банк секторындағы пайданың артуы көбіне мемлекеттің және осы саладағы мемлекеттік саясаттың есебінен қалыптасты. Бұл туралы мен бұрын да талай рет жазғанмын.

Базалық мөлшерлеменің және жалпы мөлшерлемелердің жоғары болуы жағдайында банктердің пайдасына қарай теңгерімсіздіктер қалыптасты. Соның арқасында банктер тәуекелсіз қосымша пайда табады:

Ағымдағы шоттар бойынша сыйақы есептеуге тыйым салу банктерге тегін қаражат тартуға мүмкіндік береді, ал банктер оны кейін 13-14% мөлшерлемемен тәуекелсіз МБҚ-ға (мемлекеттік бағалы қағаздарға) қайта орналастырады. Мұндай өтімділіктің негізгі жеткізушісі — заң бойынша қалдықтарын депозиттік шоттарға орналастыра алмайтын мемлекеттік мекемелер. Парадоксты жағдай қалыптасады: мемлекет банктерге тегін өтімділік береді, банктер оны МБҚ-ға орналастырады, ал мемлекет сол МБҚ бойынша кейін тағы да сыйақы төлейді.

Валюталық депозиттер бойынша мөлшерлемеге 1% шектеу қойылған, ал халықаралық нарықта ЕДБ оны жылдық 4-5% мөлшерлемемен тәуекелсіз қайта орналастырады. Бұл да банктерге қосымша табыс әкеледі.

Секторға жаңа банктердің келмеуі бәсекелестік өрісін тарылтып, кейбір банктерге әртүрлі сегменттерде монополиялық жағдай береді. Қазақстанда банк ашу қиын, орасан зор капитал қажет етеді, ал банкті нөлден бастап ашу іс жүзінде мүмкін емес. Банк секторы тазартылып, санкцияға ілінген банктер кеткеннен кейін бәсекелестік өрісі өте шектеулі болып қалды.

Ресей банктері санкцияға ілінгеннен кейін Ресей ақшасының ағыны келді. Көптеген ресейліктер өз компанияларының төлемдерін қамтамасыз ету үшін қазақстандық банктерді пайдаланады, бұл да қосымша пайда әкеледі.

Бағалы қағаздардан алынатын табыстарға КТС төлеу бойынша жеңілдіктер бар. Соның салдарынан банктер бос өтімділікті МБҚ-ға орналастырудан алатын табысына салық төлемейді, ал мемлекет бюджет тапшылығын арттырады.

Осы факторлардың бәрі сектордағы пайданың артуына әкелді. Пайдадағы ресейлік факторда ешқандай тәуекел жоқ және ол біз үшін оң үрдіс болып табылады, ал қалған факторлар басқа экономикалық агенттердің табысын қысқартады. Осылайша, компаниялар, жеке тұлғалар және мемлекет пайда мен табысты толық ала алмай отыр. Базалық мөлшерлеме төмендегеннен кейін ЕДБ-ның пайдалылығы төмендей бастауы әбден мүмкін, бірақ жалпы алғанда бұл мәселенің түбегейлі шешімі емес.

Сондықтан бұл мәселені шешу үшін КТС бойынша мөлшерлемені көтергеннен гөрі, бірелердің пайдасын басқалардың есебінен арттыратын нарықтық теңгерімсіздіктерді жойған жөн. Осыған орай ағымдағы шоттарға сыйақы есептеуге тыйымды алып тастау, валюталық депозиттер бойынша мөлшерлемені ФРЖ мөлшерлемесіне байлау, жаңа ЕДБ-ның Қазақстан нарығына кіруін ырықтандыру, МБҚ бойынша КТС жеңілдігін жою қажет. Жалпы алғанда, бұл басқа экономикалық агенттердің пайдалылығының өсуіне және ЕДБ пайдалылығының қысқаруына әкеледі.

Сонымен қатар, мөлшерлеме көтерілген жағдайда ЕДБ өз табысын еншілес және аффилирленген компаниялар есебінен оңтайландыратынын түсіну керек.