Сауда балансының төмендеуі және мықты теңге

Бұрын жазғанымдай, Қазақстанның сауда балансы айтарлықтай төмендеді (34 млрд доллардан 19 млрд долларға дейін). Фискалдық импульс пен мықты теңге аясында импорт өсті (тіпті 10 млрд долларға), ал мұнай мен басқа да позициялар экспортының қысқаруы есебінен экспорт 6 млрд долларға азайды. Ағымдағы шот күрт теріс аймаққа өтті (- 9,8 млрд доллар). Былтыр салықтық кірістер жоспары орындалмады (1,3 трлн теңге жетпеді), ал шығыстар қысқартылмады, сондықтан «ҚазМұнайГаз» акцияларын сатуға тура келді. Шын мәнінде, Ұлттық қордан қосымша доллар сатып, акцияларды «Самұрықтан» Ұлттық қорға ауыстырды, осылайша теңгені одан сайын нығайтып, бюджетті толықтырды. Бұл күмәнді операция, бірақ басқа нұсқа болмады, өйткені салық түсімдері 1,3 трлн теңгеге орындалмады, оның 1 трлн теңгесі КТС бойынша орындалмағаны. Бұл ШОБ-қа берілетін жеңілдіктерге қатысты сұрақ, ірі бизнес салығын дәл осы жеңілдіктер арқылы оңтайландырады. Схема өте қарапайым: бизнестің айналасында жеңілдетілген мөлшерлемелері бар ондаған ЖК мен ЖШС көбейіп, түрлі қызметтер арқылы шығыстар өсіріледі, ал бұл ЖК мен ЖШС-лерде төмендетілген мөлшерлемелер бойынша салық салынатын кіріске айналады.

Дегенмен мықты теңге елге импорттың өсуін ынталандырады, ал бұл болашақта өндірушілерге және теңге бағамына қысым түсіреді. Айтпақшы, егер бағам мұншалықты мықты болмаса, экспорттаушылардың кірісі көбірек болар еді, демек КТС-ты да көбірек төлер еді. Бұл да бюджет орындалмауының бір факторы. Бірақ мұнда, ең алдымен, басқа фактор болған: инфляцияны жеңу керек еді. Мықты теңге бұған өте қатты көмектеседі, дегенмен субсидияларды, мемлекеттік кредиттеуді, сондай-ақ тұтынуға бағытталған түрлі мемлекеттік бағдарламаларды қысқарту қисынды болар еді, бұл инфляцияға тиімдірек әсер етер еді.

Бірақ субсидиялар мен жеңілдетілген кредиттерді қысқарту әзірге күн тәртібінде тұрған жоқ, оның себептері көп, ол туралы басқа жолы жазып көремін.

Теңге бағамына оралайық. Қаңтарда теңге бағамын әдеттегі көлемнен тыс доллар сату арқылы қолдады, теңге бағамы өзіне тән емес, бірақ түсінікті түрде нығайды. Бұрын жазғанымдай, бізде бағам қалыптасуы толық еркін емес, өйткені валютаны барлық экономикалық агенттер сатып ала алмайды, сондықтан қазіргі бағам әділ бағаны көрсетеді деп айта алмаймыз: импорттаушылар валютаны келісімшартсыз сатып ала алмайды, ал валютаны негізінен солар тұтынады. Демек нарықта шектеу бар, сондықтан әділ бағамды білмейміз.

Экономика өсіп жатыр, бірақ өсудің негізгі драйвері фискалдық импульс, басқаша айтқанда, мемлекеттік шығыстар болып қалып отыр. Мұндай модель тұрақтылыққа айтарлықтай үлес қоспайды, бірақ теңгерімсіздікке әкелуі әбден мүмкін.

Ақпанда 700 млн АҚШ доллары деңгейінде доллар сатылатыны жарияланды, ал ҚР Ұлттық Банкі мықты теңге Ұлттық қордың тезірек азаюына алып келетінін түсініп, БЖЗҚ-дан 500 млн АҚШ долларына валюта сатып алу құқығын өзінде қалдырды. Ақпандағы салық аптасы теңгені сөзсіз қолдайды, ал наурызда не істеу керек екені үлкен сұрақ. Жинақталған қысқа мерзімді теңгерімсіздіктерге байланысты теңге құлдырап кетуі мүмкін, сонда Ұлттық Банк теңгенің қатты әлсіреуіне жол бермеу үшін интервенция жасауға мәжбүр болады. Валюта бағамының күрт секірулері экономикалық агенттер үшін үлкен белгісіздік тудырады, олар мұндай жағдайда өз жоспарларын ең нашар сценарийлерден шығып құрады, демек инфляциялық күтулер артуы мүмкін, біз базалық мөлшерлемені төмендетуді және соған сәйкес қолжетімді кредиттерді қайтадан ұзақ күтуге мәжбүр боламыз.

Менің ойымша, басты мәселе бюджетпен не істеу керектігі түсініксіз екенінде: кірістер өспейді, ал шығыстар үнемі өсіп келеді, тапшылықты тек Ұлттық қор есебінен жабуға тура келіп отыр.

Қысқа мерзімді перспективада қорытынды мынадай. Теңге қысымда тұр және көктемде қатты әлсіреуі мүмкін, өйткені трансферттер қысқартылуға тиіс, ал алғашқы айларда кепілдік берілген трансферттердің көп бөлігі алынып қойды. Мемлекеттік шығыстар ісініп кетті, импортты арттыратын өндірістік емес мегажобалар басталды, бұл да теңге бағамына және инфляцияға әсер етеді. Инфляцияны тежеу қиын, демек базалық мөлшерлемені жылдам қарқынмен төмендету мәселелі болады, бұл кредиттеуге әсер етеді. Салық кірістерін арттыруды шешу керек, бірақ мөлшерлемелерді көтеру жауапкершілігін ешкім өзіне алғысы келмейді. Барлығы салықтық әкімшілендіру есебінен резерв іздеуге тырысады, бірақ бұл жүйелі емес және қажетті нәтиже бермейді, өйткені мөлшерлі, ашық әкімшілендіру жүйесін құру өте қиын. Сондай-ақ көпшілік көлеңкелі экономиканың әсерін шамадан тыс бағалайды, өйткені онда сіңіретін кірістер әсері бар: бір субъект төлемеген салықтар тұтыну арқылы басқаларда салыққа айналады. Бірақ бұл да басқа тақырып. Салықтар туралы көп рет жазғанмын, және менің ойымша, әкімшілендіру мәселені шешпейді, салықтардың құрылымы мен қисынын өзгерту керек: прогрессивті салық салу, мүлік салықтарын арттыру, жер қойнауын пайдалануға салық салуды толық реформалау. ҚҚС бойынша алдын ала төленетін ҚҚС-қа немесе бөлек шоттар арқылы есепке көшу керек. Бірақ бұл туралы келесі жолы жазамын.