Базалық мөлшерлеме туралы

Соңғы отырыста Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі базалық мөлшерлемені 0,25%-ға төмендетті. Бұл менің күтуіме сай келеді, ал мен мұның неліктен қисынды шешім екенін түсіндіруге тырысамын.

Инфляция бойынша деректер жаман нәтиже көрсетіп отырған жоқ: жылдық инфляция қазірдің өзінде 10,8%, ал айлық инфляция 0,7% болды. Бұл инфляцияның 10%-дан төмен болуына үміт береді. Егер нарықтық мөлшерлемелердің 10%-дан төмен болуын қаласақ, инфляцияны 4-6%-ға дейін жеткізуіміз керек. Бұл өте күрделі міндет, ал Ұлттық Банк осы параметрлерге қол жеткізу үшін қарқынды жұмыс істеп жатыр. Базалық мөлшерлемені өте сақтықпен төмендетудің себебі — өте үлкен фискалдық импульс. Ол елдегі ақша массасын ұлғайтып, ішкі сұранысты және тауарлар, жұмыстар мен қызметтердің (ТЖҚ) импортын ынталандырады. Бұл былай жұмыс істейді: мемлекет жүзеге асыратын барлық шығыс экономикаға түседі де, жалақы, әртүрлі шығындар мен жобалар арқылы сатып алушылар ақша жұмсайтын нарыққа барады. Сәйкесінше, ақша не ел ішінде өндірілген ТЖҚ-ға жұмсалады (сұраныс артқанда бағалар өседі), не импортты сатып алуға жұмсалады. Соңғы жағдайда импортқа ақы төлеу үшін валюта сатып алуға тура келеді, бұл теңгенің құнсыздануына, демек импорттың өсуіне, демек инфляцияның өсуіне әкеледі.

Бұлай болмауы үшін фискалдық саясат ақша-кредит саясатымен, әсіресе инфляциямен күресте, үйлесімді болуы тиіс. Инфляция жоғары кезеңде алдымен инфляциямен күресу керек, содан кейін ғана экономикалық өсімді таргеттеу керек. Бізде жағдай мүлде олай емес: біз экономикалық өсімге кез келген бағамен, тіпті жоғары инфляция бағасына да қол жеткізуге тырысамыз. Бірақ ұзақ мерзімді перспективада бұл орнықсыз өсімге, одан әрі тіпті рецессияға әкеледі, өйткені төмен пайыздық мөлшерлемесіз экономиканы тек мемлекеттік шығыстардың өсуі есебінен ынталандыру өте қиын.

Фискалдық саясаттан бөлек, инфляцияға тұтынушылық кредиттеу де әсер етеді. Ұлттық Банктің бұған назар аударып, банктердің тұтынушылық кредит беруін ынталандырмауды (дестимуляциялауды) қалайтынын көріп отырмыз. Тұтынушылық кредиттер былай жұмыс істейді: адамдар free-пайыз бөліп төлеу мен тұтынушылық кредиттер есебінен өз елінде өндірілген немесе импортталған ТЖҚ сатып алады (кредитке тұтыну құрылымында импорт анағұрлым көп екені анық). Екеуі де сұраныстың артуы мен теңге бағамына түсетін қысым есебінен бағаның өсуіне әсер етеді. Бағаны төмендету тек ұсыныстың өсуі арқылы мүмкін, ал ұсыныстың өсуі өндірістің өсуімен қамтамасыз етіледі. Ал бізде экономиканың нақты секторы, әсіресе iri бизнес, өте құлықсыз кредиттеледі. Сондықтан Ұлттық Банк реттеушімен бірлесіп нақты сектордың кредиттелуін ынталандыруға тырысады, бірақ бұл өте күрделі жағдай. Оған тұтас бөлек бағдарлама, тар жерлерді іздеу қажет, мәселені жай ынталандырумен шешу мүмкін емес. Нақты секторды кредиттеу — кепілді кредиторлар, бизнестің ашықтығы, меншік иелерінің жауапкершілігі, ұзақ өтімділік, AQR және тағы басқа мәселелерді қамтитын жүйелік проблема.

Сондықтан, менің ойымша, базалық мөлшерлемені төмендету жылдам болмайды, ал Ұлттық Банк ең алдымен бюджет шығыстарына, сондай-ақ инфляцияға әсер ететін табиғи монополиялардың бағасын, яғни тарифтер мен жанар-жағармай материалдарының (ЖЖМ) бағасын, ырықтандыру жоспарына қарайтын болады.