Танымал емес жазба

Күмәнсіз, 2023 жыл ел үшін өте маңызды болады, өйткені биыл жаңа Салық кодексі әзірленеді. Төмен мөлшерлемелерге қатысты әртүрлі теорияларға қарамастан, мұнайға қатысты емес секторда салық базасы айтарлықтай өспей отыр, ал шикізаттық емес секторды дамытуға арналған барлық бағдарламалар тиісті нәтиже бермеді. Соның салдарынан біз мұнайсыз күн көре алмайтын болдық, ал Ұлттық қордан түсетін трансферттер қазір бюджеттегі ең ірі кіріс бабына айналды. Бюджет тапшылығын қолайлы деңгейге жеткізу және Ұлттық қорда ақша жинауды жалғастыру үшін салықты көтеруге тура келеді, бүкіл түйін де осында. Кімге, қанша және, ең бастысы, қалай көтеру керек деген сұрақ Салық кодексін әзірлеудегі басты мәселе болады.

Салықты қаншаға арттыру керектігін есептеу үшін бүкіл тапшылықты болжанған нақты ЖІӨ өсімінің есебінен салықтардың өсу шамасына түзету қажет. Одан әрі оны барлық салықтардың арасында белгілі бір үлеспен бөліп, содан кейін әр салықты қаншаға көтеру керектігін есептеу керек.

Бұл ретте Салық кодексін әзірлеу қағидаттарға негізделуі тиіс. Олар көп емес, бірақ оларсыз Салық кодексін құруға болмайды. Кез келген салық жүйесінің басты қағидаттары — теңдік пен әділдік қағидаты, тиімділік қағидаты және ақылға сыярлық (үнемділік) қағидаты.

Ең даулы, бірақ ең маңызды қағидат — салық салудың әділдік қағидаты. Мысалы, көлік салығын көліктің болғаны үшін төлейді, ал әділі — автокөлікті қанша пайдаланғанына қарай төлеу. Мұны, мысалы, көлік салығын отынға салынатын акцизге қосу арқылы жүзеге асыруға болады. Отынды неғұрлым көп жұмсасаң, соғұрлым көп төлейсің.

Прогрессивті салық салу да неғұрлым әділ жүйе болып табылады, дегенмен қай тұрғыдан қарағанға байланысты.

Әділдік жер қойнауын пайдаланушыларға салық салуға да өте өзекті. Жер қойнауы халыққа тиесілі, сондықтан бұл секторға салық салу ең сезімтал мәселе болып отыр. Бұл тұрғыда барлау сатысы мен өндіру түріне байланысты рентабельділік нормасы маңызды. Қазір жер қойнауын пайдаланушыларға салық салу жүйесі қатты теңгерімсіз, бірақ бұл біздің ел бюджетіне түсетін негізгі табысымыз болуы тиіс.

Салық жүйесінің тиімділігі экономиканың дамуын ынталандыру қабілетімен анықталады, ал мұнда төмен мөлшерлемелер әрдайым жұмыс істей бермейді. Мысалы, прогрессивті салық салу — негізгі ынталандыру әдістерінің бірі. Егер жеке тұлғаға табысынан ішкі сұранысты ынталандыратын шығыстарды (тұрғын үй сатып алуға, білімге, медицинаға, туризмге жұмсалған шығыстарды) шегеруге мүмкіндік берсе, бұл ішкі тұтынуды ынталандырады, ал адам бұл сомалардан салық төлемейді. Ол ішкі өнімді тұтынатындықтан, одан өнімді сатып алған тұлға КТС және жалақыдан алынатын салықтар түрінде салық төлейді. Прогрессивті шәкіл оны осыған ынталандырады. Корпорациялардың табыстарына қатысты да негізгі құралдарды, материалдық емес активтерді жеделдетілген амортизациялау, дивидендтерге салық салу және т.б. түрінде осылай жұмыс істейді.

Жер қойнауын пайдаланушылар туралы әңгімені жалғастыра отырып, оларды қайта өңдеудің көбірек кезеңін ел ішінде жүзеге асыруға ынталандыру керек. Ол үшін қайта өңдеу деңгейі жоғарылаған сайын мөлшерлемені азайту, осылайша өндіріс орындарын құруды ынталандыру қажет. Өкінішке қарай, бізде қайта өңдеу тереңдігінің деңгейі көңіл көншітпейді, әсіресе тау-кен өнеркәсібінде.

Мәлімет үшін: республикалық бюджеттің шығыс бөлігі 18,5 трлн теңге болған кезде салықтық түсімдер небәрі 10 трлн теңгені қамтамасыз етеді. Қалғаны Ұлттық қордан түсетін трансферттер мен Қаржы министрлігінің қарыздары есебінен жабылады. 8,5 трлн теңге — айтарлықтай үлкен сома, оны салық мөлшерлемелерін көтермей жабу өте қиын. Немесе мұнай секторы есебінен Ұлттық қорда ақша жинай алмайтынымызды түсіну керек.