Банк секторын реформалау туралы жауаптар

Отандық банк секторындағы проблемалар мен оларды шешу жолдары туралы тұжырымдамалық құжатты дайындауға арналған сұрақтар тізбесі.

Коммерциялық банктердің халықаралық банктердің жаһандық стандарттарына жетуі үшін банк қызметтері нарығында қандай өзгерістер (заңнамалық, әкімшілік, басқарушылық және т.б.) енгізу қажет?

Қазіргі уақытта қазақстандық банктер тұтастай алғанда банк ісінің әлемдік тәжірибесіне сәйкес келеді, бірақ бұған жүйелі реформалар арқылы емес, банк секторын әкімшілік «тазалау» арқылы қол жеткізілді. ЕДБ-ның басты проблемасы – олардың бір тұлғаның немесе аффилиирленген тұлғалар тобының бақылауында болуы, бұл ЕДБ акционерлерінің теріс пайдалану тәуекелдерін айтарлықтай арттырады. Акционерлердің банктер қызметіне ықпалын болдырмау үшін барлық банкті жария ету және бір тұлғаға немесе аффилиирленген тұлғалар тобына 25 %-дан астам үлес иеленуге тыйым салу қажет (мемлекеттік банктерден басқа). Сонымен қатар акционерлер мен олардың жақын адамдарына Директорлар кеңесін басқаруға тыйым салу керек. Директорлар кеңесін тәуелсіз директор басқаруы тиіс. Бұл банктерді басқару жүйесін түбегейлі өзгертуге мүмкіндік береді: банктер жалғыз акционердің шешімдерін орындаудан гөрі нәтижеге жетуге көбірек бағдарланатын болады. Сондай-ақ ЕДБ-ның аффилиирленген тұлғаларды кредиттеу және проблемалық берешек бөлігіндегі ашықтығын арттыру керек.

Қазақстандық банк жүйесінің қандай бағыттары жеткілікті дамымаған, олардың дамуы өңірлік iрі банктерге айналу тұрғысынан сапалы жаңа деңгейге өтуге ықпал ете алады?

Қазақстандық ЕДБ дамуы жағынан, негізінен, өңірлік банктерге айнала алады, алайда Орталық Азия өңірінде инвестициялық климаты қолайлы елдер деңгейіне сәйкес келетін мемлекеттер жоқ. Немесе осы тұрғыда мемлекеттік деңгейде біздің ЕДБ-ны басқа елдерде қолмен басқару режимінде қорғауды қамтамасыз ету қажет. Неғұрлым дамыған елдерге шығу үшін көбірек капитал керек. Қолданыстағы ЕДБ-дан өңірлік банктерге тек Halyk, Kaspi және Jusan айнала алады.

Біздің «дамымаған» банк секторы түріміз ескерілсе, дәстүрлі инвесторлардан (ЕҚДБ, ICBC STANDARD BANK PLC және басқалар) бөлек жаңа институционалдық инвесторларды тарту үшін қандай заңнамалық өзгерістер қажет?

Бізге институционалдық банк инвесторларының келмеуінің басты себебі банк заңнамасында мүлде емес, банктер жұмыс істейтін институционалдық ортада. Орта ЕДБ-ның болжамды тәуекелмен жұмыс істеуіне мүмкіндік бермейді. Шетелдік ЕДБ келуі үшін проблемалық берешекті өндіріп алу бөлігіндегі заңнаманы өзгерту керек, қазір ол қарыз алушылар жағында, бұл ЕДБ-ға толыққанды кредиттеуге мүмкіндік бермейді. Өндіріп алу мерзімдерін өзгерту керек, өйткені олар өте ұзақ, мерзімі өткен сәттен бастап толық өндіріп алынғанға дейін ЕДБ шығынға батады, ал ол шығындарды болашақ пайдамен жабу қиын, әсіресе ақшаның қазіргі құны жағдайында. Бағалау қызметі туралы заңды өзгерту, ЖСО жұмысын ретке келтіру, бірыңғай қолданылатын сот практикасын енгізу, міндетті аудиттен өтетін компанияларға қойылатын талаптарды қатаңдату, аудиторлық компанияларға қойылатын талаптарды қатаңдату және т.б. қажет. Сондай-ақ институционалдық инвесторлар үшін макроболжамдылық маңызды, басқаша айтқанда, ҚР Ұлттық Банкі мен Үкімет тепе-теңдіксіздік тудырмайтын экономиканы басқарудың нарықтық әдістерін қолдануы тиіс, сонда болашақта ел бойынша тәуекелдерді де болжауға болады.

Қазақстанда исламдық банкинг институтын тиімді дамытуға не кедергі болды, неге бейімделу жеткілікті жақсы өтпеді?

Қаржылық мәні жағынан исламдық банкинг кәдімгі банкингтен ешбір айырмашылығы жоқ, жалғыз айырмашылығы – пайыздар бірден кредиттің негізгі сомасына енгізіледі. Сонымен қатар исламдық банкингті пайдаланатын адамдар қалыпты сұраныс қалыптастыратындай көп емес. Сондықтан біздің елде исламдық банкинг дәстүрлі банкингтің бір бөлігі ғана бола алады. Қазір исламдық банктер дәстүрлі банктерден бөлек. Дәстүрлі банктерге исламдық банкинг лицензиясын алуға рұқсат беру керек.

Экономиканың қандай салаларының дамуы қаржы, банк және қор нарығының дамуына қосымша серпін бере алады?

Қазақстанда бұл тек жер қойнауын пайдалану және ауыл шаруашылығы. Бірақ бұл салаларда түбегейлі өзгерістер қажет. Қазіргі өзгерістер жергілікті сипатта, олар бұл салалардың келбетін өзгертпейді.

Экономиканың нақты секторын кредиттеу көлемінің қысқаруына және бос өтімділікті мемлекеттік бағалы қағаздарға және Ұлттық Банк ноталарына салу есебінен пайда алуға не себеп болып отыр?

Кез келген коммерциялық ұйым пайданы барынша арттыруға тырысады. Мұндағы басты проблема – тәуекелдерде. Бәрі де 3-сұрақта сипаттаған проблемалар. ЕДБ-ның экономиканың нақты секторын кредиттемеуінің басты себебі – проблемалық берешекті өндіріп алу ортасының нашарлығы, бірыңғай сот практикасының жоқтығы, мемлекеттің әлеуметтік бағыттылығы, жосықсыз қарыз алушылардың жазаланбауы. Компанияларға қойылатын талаптарды аудит, бағалау, әдейі банкроттық үшін жауапкершілік бөліктерінде институционалды түрде қатаңдату керек. Сондай-ақ қазіргі базалық мөлшерлемеде ақшаға сұраныс қысқарады, бірақ бұл инфляция қалыпты деңгейге түскенге дейінгі қысқа мерзімді құбылыс.

Салық салудан бөлек банктерді бизнесті кредиттеуге қайта бағыттау үшін қандай шаралар көзделуі қажет? (мемлекет кепілдігі, қарыз алушыларға қойылатын талаптарды қатаңдату, қарыздарды сақтандыру және басқалары)

Бәрі де 3 және 6-тармақтарда жазылғанмен бірдей. Сондай-ақ валютамен кредиттеу бойынша талаптарды қайта қарауды ұсынар едім. Қазір валютамен кредит беру іс жүзінде мүмкін емес, бұл мәселеде тым сақтанып кеткен сияқты, ал қазіргі уақытта валюталық кредиттер бойынша мөлшерлемелер бизнес үшін қолайлы.

Банк секторындағы жағдайды жақсарту үшін Ұлттық Банк пен ҚНРДА-ның реттеушілік қызметіне өзгерістер енгізу қажеттілігі бар ма?

Менің ойымша, реттеушіні Ұлттық Банк пен ҚНРДА-ға бөлудің қажеті болмаған. Ұлттық Банктен оған тән емес функцияларды, мысалы БЖЗҚ, Ұлттық қор, Қазақстан тұрақтылық қорын алу керек еді. Оларды Қаржы министрлігіне беру керек. KASE мен АХҚО-ны біріктіру керек. Ұлттық Банк пен ҚНРДА-ны біріктіру керек, сонда олар қаржы секторын дамыту бойынша бір бағытта жұмыс істейтін болады. Бізде ҚНРДА-ны бөліп шығару жауапкершіліктен құтылу үшін жасалған сияқты.

Акционерлермен аффилиирленген компанияларды кредиттейтін дәстүрлі практика банк нарығындағы жағдайға олардың қаржылық жағдайының нашарлауы тұрғысынан қалай әсер етеді?

Өте жаман әсер етеді, көріп отырғанымыздай, таратылған барлық ЕДБ өз акционерлерін кредиттеген. Реттеушінің субъективті пайымдауының рөлін күшейту керек. Бұл норманы қабылдады, бірақ іс жүзінде ол жұмыс істемейді, қазір ЕДБ есептілігінде аффилиирленген компаниялардың қаншасы кредиттелгені анық көрсетілмейді. Кейін бұл қаржы секторында қайтадан проблемалар туғызуы мүмкін. Сондай-ақ акционерлердің ЕДБ қызметіне ықпалын қысқарту керек.

Банктер қаражатын заңсыз шығаруды және олардың жағдайын қасақана нашарлатуды болдырмау үшін алдын алу шараларын қабылдау үшін қандай шаралар көзделуі қажет?

Жұмыс істейтін жалғыз әдіс туралы жоғарыда жаздым – барлық ЕДБ-ны жария ету және бір ірі қатысушыға 25 %-дан астам үлес иеленуге тыйым салу. Акционерлерді басқару құрамынан шығару керек, ал Директорлар кеңесінің төрағасы жауапкершілік арқалайтын тәуелсіз директор болуы тиіс.

Шетелдік банктердің қазақстандық банк нарығына кіруге қызығушылығы қандай себеппен жоқ? Әкімшілік кедергілер бар ма?

3-тармақта жаздым. Қосымша нарықтың кішілігі де әсер ететінін айтуға болады, шын мәнінде бүкіл Қазақстан бір мегаполис сияқты. Украина–Ресей әскери қақтығысы, Ресейге, ЕАЭО-ға тәуелділіктің жоғары болуы да әсер етеді.

Қазақстанның дәстүрлі банк жүйесінің «Астана» халықаралық қаржы орталығымен өзара іс-қимылы қандай деңгейде қамтамасыз етілген, қандай өзгерістер өңірлік деңгейде артықшылық алуға мүмкіндік береді?

Өзара іс-қимыл өте әлсіз, KASE мен АХҚО арасындағы қақтығыс анық көрінеді. Әзірге құқықтық практика жоқ, әсіресе атқарушылық іс жүргізу бөлігінде. Реттеушілер жұмысының синхрондалуы жоқ. Менің ойымша, KASE мен АХҚО-ны біріктіру, мұның бәрін Ұлттық Банктің бағыныстылығынан шығару және бір алаңды қалдыру керек.

Банк нарығындағы жағдайды өзгерту үшін ірі банктерді бірнеше ұсақ банкке бөлудің мәні бар ма?

Жасанды түрде бөлудің мәні жоқ. ЕДБ-ға квазимемлекеттік компанияларды тарту бойынша әкімшілік тетіктерді алып тастау керек. Квазимемлекеттік компаниялардың ЕДБ-ға қоятын талаптарын қысқарту керек, сонда шағын ЕДБ-ның кредиттеуге мүмкіндіктері көбейеді. ЕДБ құруға қойылатын талаптарды жеңілдету керек, әсіресе бірінші жыл бойы депозиттер тартпай жұмыс істеу қажеттігі бөлігінде. Сондай-ақ талаптары аз болатын ниша ЕДБ құру мүмкіндігін қарастыру керек. Мысалы, ипотекалық банктер құру, тек инвестициялық банкинг секторында жұмыс істейтін ЕДБ құру, инфрақұрылымсыз онлайн банктер құру. Бұл болашақта ірі ЕДБ-ға айналатын шағын финтех компанияларды көбірек тартуға мүмкіндік береді.

ҚР-да екінші деңгейдегі банктер санының қысқаруына не себеп болды?

Шектен тыс реттелу, ЕДБ-ны дұрыс сауықтырмау. Банктерді біріктіру нашар шешім болды. Кем дегенде Қазком, АТФ және Цеснабанкті сақтау керек еді. Практика көрсеткендей, осы ЕДБ-ны құтқаруға бөлінген қаражат ЕДБ-ның өздеріне басқа ЕДБ-ның көмегінсіз жұмыс істеуге жеткілікті болар еді. Әлемдік практикада борыштарды үлеске айырбастау қолданылады, ал бізде оларды нөлдік мөлшерлемесі бар ұзақ борыштарға айырбастады. Барлық ірі кредиторларды осы ЕДБ-ның акционерлері ету, әр ЕДБ-ға қалыпты менеджмент қою және оларды нарықта қалдыру керек еді. Қазір нарықтағы жағдай мүлде басқаша болар еді және жария банктердің саны әлдеқайда көп болар еді.

Отандық нарыққа халықаралық банктерді қалай тартуға болады, нарыққа мұның қажеті бар ма?

Нарыққа бұл әзірге керек емес, дұрыс орта құру керек, сонда ойыншылардың өздері келеді, бірақ бірден емес. 5 жыл шамасында күтуге тура келеді.