Рубльдің теңгеге шаққандағы бағамы туралы

Рубльдің теңгеге қатысты бағамы туралы сұрақ өте көп. Бұл мәселе бойынша көптеген нұсқаны оқып, естіп жүрмін: қастандық теориясынан бастап мүлде ақылға сыймайтындарына дейін бар.

Наурызда бағам 120 болса, қазір 1 АҚШ долларына 50 рубль болып отыр. Бұл неге солай болып жатыр және неге 1 рубль 9 теңге тұр?

Бізде рубльге байлану жоқ, соңғы кезде ҚР Ұлттық Банкі теңгенің еркін бағамы саясатын жүргізіп отыр. Яғни бұл құбылыстың себебін Ұлттық Банктің кабинеттерінен емес, экономикалық факторлардан іздеу керек.

Ресейде де осындай жағдай. Сондықтан бізде сұраныс пен ұсынысты не айқындайтынын және не істеу керегін анықтап алайық.

Ресейден бастайық. Бағам неге мұншалықты нығайды?

Бұл тұрғыда мынадай себептерді атап өтуге болады:

1. Ресейдің экспорты ақшалай көріністе төмендеген жоқ, өйткені энергия ресурстары бағасының өсуі шығынның дерлік бәрін өтеді, яғни валюта жүйелі әрі үнемі түсіп тұр.

2. Импорт апатты түрде құлдырады, бұл шетелдік компаниялардың басым бөлігінің Ресей нарығынан кетуіне байланысты. Сәйкесінше, ел ішінде валютаға сұраныс жоқ. Сондай-ақ сыртқы туризм де азайды, бұл да валютаға қажеттілікті қысқартты.

3. Санкциялар көптеген компанияға қатысты енгізілгендіктен, Ресей компаниялары капиталды Ресейге қайтара бастады және сыртқы инвестицияларды қысқартты. Бұл валюта ағынын одан әрі арттырады.

4. Мемлекет бюджеттік ережені қолданудан бас тартты. Осы ереже бойынша Қаржы министрлігі энергия ресурстарының бағасы көтерілген кезде нарықтағы валютаның кез келген артығын сатып алатын.

Сондықтан қазір Ресейде рубль соншалықты нығайып отыр, бірақ бұл ұзаққа бармайды және Ресей экономикасы үшін жақсы ештеңе күтпеген абзал.

Біріншіден, Ресейде тұтас салалар зардап шегіп отыр, мысалы, металлургтер мен азық-түлік өндірушілер. Екіншіден, импорттың жаңа тізбектері қалыптасады: параллель импорт есебінен, Қытайдан, Түркиядан және Үндістаннан келетін жаңа жеткізушілер есебінен, импортты алмастыру есебінен. Үшіншіден, қазіргі бағам инфляциямен күресуге көмектесіп отыр. Төртіншіден, көптеген санкция енгізілгенімен, олар әлі жұмыс істей қойған жоқ. Мысалы, мұнайға эмбарго. Бұл тұрғыда экспорт күзге қарай төмендейді. Санкциялар осымен аяқталмайды және Ресей экономикасына қысымды әрі жалғастырады деп ойлаймын. Сондықтан күзде рубль бағамы айтарлықтай әлсірейді деп есептеймін.

Енді Қазақстан туралы

Теңге құбылмалылығына қарасаңыз, бағамның қазір 415-ке дейін нығайып, 470-ке дейін әлсіреуі мүмкін екенін көресіз, және бұл уақытша теңгерімсіз сұраныс пен ұсыныс мәселесі. Доллар­ға сұраныс болғанда сатушы болмайды, және керісінше.

Түбегейлі алғанда, біздегі жағдай мынадай:

1. Экспорт өсті және доллар елге жеткілікті көлемде түсіп жатыр. Бірақ экспорттаушылар долларды түскен сәтте сатпайды.

2. Импорт соншалықты көп өскен жоқ, дегенмен өсіп келеді.

3. Экспорттаушылардың табысы өскен сайын капитал шоттары бойынша қозғалыс артады: дивидендтер төлеу және бұрын алынған инвестицияларды қайтару.

4. Салық төлемдері тоқсанына бір рет жүргізіледі, дивидендтер де жылына бір рет төленеді.

5. Әлемдегі жалпы жағдайға байланысты шетелдік инвестициялар қысқарып жатыр, сәйкесінше біздің елге де.

Қазақстан нарығы соншалықты шағын, кез келген елеулі оқиға бағамға әсер етеді. Мысалы, мамырда барлығы доллар үшін 415 теңге бағамын көрді. Бұл 25 мамырға дейінгі салық төлемдерінің және логистикалық тізбектердің үзілуіне байланысты импорттың сол сәттегі қысқаруының салдары.

Маусымда теңгенің 470-ке дейін өскенін көріп отырмыз, бұл дивидендтер төлеуге және демалыстардың басталуына байланысты.

Тамызда, ықтимал, теңгенің нығаюын көреміз, өйткені ол салық айы болады және екінші тоқсандағы бағалардың өсуі есебінен төлемдер айтарлықтай болады.

Сондықтан қазір рубльге қатысты біз әдеттегі «қайшы» жағдайына тап болдық: жоғарыда көрсеткен себептерден біздегі бағам доллармен салыстырғанда құлдырады, ал Ресейде рубль нығайды. Күзде бағамның қайтадан нарықтық деңгейге жақын болғанын, яғни 1 рубль 5-6 теңге болатынын көретін шығармыз.

Сонымен бірге мен теңге бағамын жасанды түрде ұстап тұру нұсқасына қарсымын, өйткені бұл болашақта девальвацияға әкеледі. Уақытша шоктарды азайтуға мүмкіндік беретін институционалдық мәселелермен көбірек айналысу керек.

Ол үшін не істеу қажет:

1. Жер қойнауын пайдаланушылардың салық төлеу тәртібін қайта қарау;

2. Инвесторларды тарту мақсатында инвестициялық климатты жақсарту;

3. Алыпсатар инвесторларды тарту және валюталық теңгерімсіздіктен хеджирлеу құралдарын дамыту мақсатында елдің қор нарығын дамыту;

4. Капитал қозғалысын шектемеу;

5. Ел экономикасының көлеңкелі секторын қысқарту;

6. Елде барабар ақша-кредит саясатын жүргізу;

7. Мемлекеттік бюджет есебінен импортты ынталандыруды қысқарту;

8. Отандық компаниялардың халықаралық нарықтарға қолжетімділігін жеңілдету.

Бағамға қатысты қазіргі жағдайды қысқаша сипаттасақ, осындай.