Банктер бизнесті неге аз кредиттейді

Кредиттеу

Кредиттеуге қатысты сұрақ көбейіп келеді, өйткені бізде нақты сектордың кредиттелуі өте төмен. Тұтынушылық кредиттеуге үлкен ауытқушылық бар: 2021 жылы заңды тұлғаларға берілген кредиттердің өсімі небәрі 4,5% болды, бұл инфляциядан төмен, ал бөлшек кредиттеу 30%-дан астамға өсті. Бұл неліктен болып отыр, не істеу керек, экономика өсуі үшін банктерді, оның ішінде төмен мөлшерлемемен кредит беруге қалай мәжбүрлеуге болады?

Бұл өте күрделі әрі даулы мәселе.

Осы бағытта көп ой айтылды, бірақ өкінішке қарай, үрдіс әлі кредиттеу жағына бұрылған жоқ.

Мен кредиттеуді тұтынушылық, ипотекалық, ШОБ және ірі бизнес кредиттеуі деп бөлер едім, әр сегменттің өз ерекшелігі мен өз мәселелері бар.

Төрт сегменттің ішінде тек тұтынушылық кредиттеу өсіп жатыр, себебі қазіргі уақытта бұл сегмент ең бәсекелестік сегмент. Тұтынушылық кредиттеу, өкінішке қарай, отандық тауарларға деген сұранысты емес, елге импортты көбірек ынталандырады.

Өкінішке қарай, Қазақстанда банк секторындағы бәсекелестік орта жыл сайын тарылып келеді, соңғы 10 жылда банктер саны тек азайды, ал шетелдік банктер келуге де, тіпті филиал ашуға да асықпайды. Сонымен қатар нарықтан негізінен отандық банктер кетіп жатыр.

Қазір Қазақстанда 22 банк жұмыс істейді, оның 12-сі шетелдік еншілес банктер, тағы 3 банктің мажоритарлық үлесі шетелдік азаматтарға тиесілі, ал бір банк мемлекеттік («Отбасы банк»). Нәтижесінде отандық банктер небәрі алтау қалды: Halyk Bank, ForteBank, Jusan Bank, «Банк ЦентрКредит», Bank RBK және Nurbank. Алғашқы бес банктің үлесіне барлық активтің 65 %-ы, ал алғашқы 10 банктің үлесіне барлық активтің қаз-қалпында 90 %-ға жуығы тиесілі. Бұл жеткілікті жоғары шоғырлану, ол бәсекелестіктің дамуына мүмкіндік бермейді.

Шетелдік еншілес банктердің рейтингтері жоғары болғандықтан, мемлекеттік өтімділіктің өте үлкен көлемі шетелдік банктерде сақталады. Бұл ұзақ мерзімді кезеңде елдің төлем балансына теріс әсер етеді, өйткені дивидендтер төлеу есебінен мемлекеттік қаражатты орналастырудан түскен пайданың бір бөлігі шетелдік банктерге төленеді. Мұның бәрі бірқатар қазақстандық банк банкротқа ұшырағаннан кейін ақшаны нарықтық емес тәсілмен орналастыруға берілген шамадан тыс реакцияның салдары болды.

Банктердің заңды тұлғаларды кредиттеуін тежейтін негізгі мәселе — шамадан тыс реттеу және бизнестің төлем қабілетін бағалаудағы жоғары тәуекелдер. 2008 жылдан кейін банк секторында жүзеге асқан барлық тәуекел ірі корпоративтік бизнес сегментіне тиесілі, ал шамадан тыс реттеу осының бәріне жауап ретіндегі реакция болып табылады.

Сондықтан банктер қазір бизнесті бағалауға өте консервативті қарайды.

Сонымен, заңды тұлғаларды кредиттеудегі негізгі мәселелер:

AQR жүргізілгеннен кейін кепіл және кредит саясаты тәуекелдерге сәйкес келмейтіндей, бірнеше есе қатаң болды. Іс жүзінде AQR формальді түрде, жекелеген кейстерге терең бойламай, Қазақстанның жағдайына бейімделмей жүргізілді. Нәтижесінде көптеген жақсы кәсіпорын үшінші сатыға (дефолттық) жатқызылды, бұл оларды толыққанды кредиттеуге мүмкіндік бермейді. AQR-ды тұрақты қадағалау жүйесі ретінде жыл сайын енгізу банктерге үлкен жүктеме түсіреді және тәуекел алуға мүмкіндік бермейді, өйткені реттеушіде бизнестің нақты кредит қабілеттілігі туралы түсінік жоқ, ал банктерде маневр жасауға мүмкіндік жоқ, себебі ХҚЕС-ке қарағанда қатаң AQR талаптарына үнемі сәйкес келу қажет. Оған қоса, салық органдарымен де мәселелер бар: олар көлемі үлкен реттеушілік резервтерді қабылдамайды, тек ХҚЕС бойынша резервтерді ғана есепке алады. Мемлекеттік кірістер комитеті мен ҚНРДА арасында бірыңғай саясат қажет.

Ірі компаниялардың меншік иелерін жауапкершілікке тарту тетігінің болмауы. Заңнама кепіл массасына кірмейтін кәсіпорындардан заңды жолмен бірдеңе өндіріп алу іс жүзінде мүмкін болмайтындай етіп құрылған. Кепілді өндіріп алу мерзімі соншалықты ұзақ, өндіріп алу кезіне кепілдің сапасы мен құны берілген кредиттерден болған шығынды жаппайды. Осыған байланысты кәсіпкерлер міндеттемелерден құтылу үшін қолданатын схемалар өте көп: формальді түрде аффилиирленбеген, бірақ іс жүзінде бақыланатын компаниялар арқылы кредиторлық берешекті ұлғайтудан бастап, формальді сату арқылы негізгі мүлікті шығарып жіберуге дейін. Бірінші кезектегі талаптар жасанды түрде көбейтіледі, оңалту бойынша схемалар қолданылады және т.б. Мұның бәрі банктерге ірі бизнесті қалыпты кредиттеуге мүмкіндік бермейді, өйткені тәуекелдер ықтимал пайдамен салыстыруға келмейді. Заңнамалық қатаңдату және банкроттық институтын қатаңдату қажет, ол қазір банктерге емес, көбірек бизнеске жұмыс істейді.

Стресс-тестілеу арқылы қатаңдату банктерді сәйкес келу мақсатында капитал бойынша қор жинауға итермелейді. Іс жүзінде бұл ірі банктердің жағдайын күшейтеді және шағын және орта банктердің дамуына мүмкіндік бермейді. Мысалы, ШОБ сегментінде кәсіпорындарды тәуекел бойынша өлшеу меншікті капиталдан пайыз ретінде жүзеге асырылады. Іс жүзінде ірі банктер үшін өлшеу аз болып шығады, өйткені меншікті капиталдың 0,02 %-ы шағын банк үшін 100 млн теңгені 100 % бойынша өлшеу керек дегенді білдіреді, ал ірі банкте 50% бойынша. Бұл тең емес жағдай туғызады.

Ірі банктердің govtech-ті олигополизациялауы қалған банктерге осы бағытта дамуға мүмкіндік бермейді. Барлық банк үшін ашық API арқылы мемлекеттік деректер базасына қосылудың бірыңғай стандарттары қажет. Мысалы, Halyk Bank пен Kaspi Bank мемлекеттік қызметтерге қосылуда басымдыққа ие болады, ал қалған банктер кезекке тұрады немесе интеграцияға мүлде жіберілмейді, өйткені негізгі ресурс осы ірі банктердің аясындағы басқа жобаға ауысып кетеді.

Біз қазір ШОБ-ты кредиттеуге арналған скоринг модельдерін дамытуға өте көп инвестиция салып жатырмыз, кредит көлеміне байланысты кредиттік шешімді конвейер аясында 20 минуттан бастап ең көбі 3 күнге дейін беру үшін. Скоринг неғұрлым жақсы болса, мақұлдау пайызы соғұрлым жоғары, ал тәуекелдер аз болады. Тәуекелдерді барынша азайту түпкілікті пайыздық мөлшерлемеге әсер етеді. Ол үшін шешімді нақты уақыт режимінде қабылдау мақсатында бізге түрлі мемлекеттік деректер базасымен интеграция қажет. Осы жоба бойынша Сізге хат жазған болатынбыз, Р. Баталов арқылы жеткізілген.

Заңды тұлғаларға арналған мөлшерлемелерді субсидиялау үлкен сұрақ тудырады. Қазір берілген кредиттердегі субсидияланған кредиттердің үлесі субсидияланбағандардан асып кеткен. Бұл ҚР Ұлттық Банкінің ақша-кредит саясатын толыққанды жүзеге асыруға мүмкіндік бермейді. Субсидиялау саясатын міндетті түрде өзгерту керек. Мен мынаны ұсынамын:

• Қарыз алушы үшін түпкілікті мөлшерлемені ҚР Ұлттық Банкінің базалық мөлшерлемесіне байлау. Мөлшерлеме өссе, бизнеске берілетін кредит мөлшерлемесі де өседі, және керісінше. Іс жүзінде бұл ҚР Ұлттық Банкі мөлшерлемелері мен бизнеске арналған кредит мөлшерлемелері қозғалысын синхрондауға мүмкіндік береді. Бұл ретте қазір субсидия мөлшерлемеден 9%-ға жуық болса, онда оны 5 пайызға дейін қысқартамыз және бюджетке түсетін жалпы жүктеме азаяды.

• Субсидиялаудың бір ғана өлшемін енгізу — ол ел үшін қосылған құн. Егер қосылған құн 50 %-дан асса, объект субсидиялауға енеді. Егер жоқ болса, онда жоқ. Қосылған құнды есептеу әдістемесін әрбір ЭҚЖЖ бойынша номенклатураға дейін айқындап, бекіту керек. Бағдарламаға қосу қажет әрбір жаңа өнім Ұлттық экономика министрлігі мен ҰКП арқылы сараптамадан өтеді.

Ипотекалық кредиттеуді дамыту үшін мен Ресейдің «ДОМ.РФ» тәжірибесін пайдалануды ұсынар едім. «Отбасы банк» құмсалғыш рөлін атқарар еді, содан кейін мемлекеттік бағдарламалар бойынша ЕДБ-мен тең бәсекелестік ортада жұмыс істер еді.

Проблемалы қарыз алушылардың берешегін реттеу мақсатында қарыздың бір бөлігін есептен шығару үлкен мәселе болып отыр. Мысалы, егер компания қарыздың бүкіл сомасына қызмет көрсете алмаса, ол проблемалы болып қалады, ал банктің қарыздың бір бөлігін есептен шығарып, қалғанын қайта құрылымдауға құқығы жоқ, өйткені есептен шығаруға байланысты салықтық салдар туындайды. Жалғыз нұсқа — банкроттық, бірақ бұл жағдайда компания таратылады және көбіне жұмыс істеуін тоқтатып, экономикалық айналымнан шығып қалады. Ол үшін банк есептен шығарған жағдайда салық жеңілдігін беру жеткілікті. Жалпы алғанда, бұдан елдің экономикасы ұтады. Бұл жағдайда банктің салықтан жалтаруға ынтасы болмайды.