Үштілділікті қазір енгізу – идеяны құнсыздандыру

Қазақстанда шамамен 7,5 мың мектеп, 335 мың мұғалім және 2,8 млн оқушы бар. Айтпақшы, 1990 жылы небәрі 248 мың педагог 3,1 млн оқушыны оқытқан, ал 2002 жылы 279 мың педагог 3,1 млн оқушыға сабақ берген. Бірақ бұл екінші кезектегі нәрсе. 335 мың мұғалімнің қаншасы ағылшын және қазақ тілдерін біледі? 2,8 млн оқушының 1,3 млн-ы ауылдық жерде оқиды. Ал 2,8 млн баланың 1,8 млн-ы қазақ тілінде білім алады (олардың жартысы ауылда).

Қазір Қазақстанда білім беруге жыл сайын шамамен 1,4 трлн теңге жұмсалады.

Айталық, 335 мың мұғалімнің 30 пайызына ағылшын тілін меңгерту керек делік. Бұл 100 мың мұғалімді нөлден бастап оқыту керек дегенді білдіреді. Оның үстіне олар Ұлыбританияның астанасы – Лондон деп айтумен шектелмей, барлық арнайы терминдерді қолдана алатындай деңгейге жетуі тиіс. Білім беру сапасы төмендемеуі үшін мұндай мұғалімдер ағылшынша ойлай алуы керек. Бұған жету үшін мұғалім не тілдік ортада үш жыл шамасында тұруы, не өзі ағылшын тілінде білім алуы, не шет тілі курсының бүкіл бағдарламасын толық өтуі қажет.

Қарапайым ағылшын тілі мектебінде оқудың құны айына 30 мың теңге шамасында. Барлық деңгейден өту үшін кемінде үш жыл үзбей оқу керек. Бір мұғалімге мұндай оқытудың құны шамамен 1080 мың теңгені құрайды. Оны 100 000 мұғалімге көбейтсек, 108 млрд теңге шығады. Бұл тек оқытуға кететін қаражат. Әрі мұндай оқытудың нәтиже беретіні де кепілді емес.

Енді барлық оқулықты ағылшын тіліне аудару немесе шетелдік оқулықтарды сатып алу керек. Шетелдіктерін сатып алатын болсақ, барлық мұғалімді шет тілдерінде қайта оқытуға тура келеді.

Одан кейін барлық оқушыға жаңа оқулықтар алу қажет. Қалада халықтың бір бөлігі мұны өз қаражатына алуға шамасы жетер, ал ауыл тұрғындарының басым бөлігі үшін сатып алуға тура келеді. Бұл шамамен 5-6 млн оқулық. Әр оқулық 500 теңге тұрған күннің өзінде, бұл тағы шамамен 3 млрд теңгені құрайды.

Мұның бәрі, сонымен қатар, өз жұмысынан алаңдатады, өйткені мұндай оқу бос уақытта өтуі тиіс. Оған кез келген адам шамасы келе бермейді: біреудің өз балалары бар, біреу алыста тұрады, біреудің ата-анасы бар. Және тағы басқа.

Мұғалімнің орташа жалақысы шамамен 87 мың теңге. Яғни мұндай мұғалім қолына шамамен 70 мың теңге алады. Жоғары білімі бар, ағылшын тілін білетін педагог 70 мың теңгеге жұмыс істейді деп ойлайсыздар ма? Әрине, ынталандыру үшін мұғалімдердің жалақысын көтеруге тура келеді. Ынталандыру үшін қаншаға көтеру керек? Менің ойымша, кем дегенде екі есе. Ал бұл тағы да миллиардтаған теңге.

Және ең бастысы. Біз не қалаймыз? Оқушы физика мен математиканы жақсы білгенін бе, әлде математикалық терминдерді ағылшынша білгенін бе?

Маған сеніңіздер, оқушылардың көпшілігі ағылшынша терминдерден басқа ештеңе білмейтін болады.

Сондықтан үштілділік жөніндегі бұл идея түгелдей құнсыздандыру секілді көрінеді. Ол елдегі қалған соңғы білімді де түбегейлі құртады.

Ал не істеген дұрыс?

1. Менің ойымша, Қазақстанда барлығының ағылшын тілін білуінің қажеті жоқ. Мысалы, оқушы токарь немесе слесарь болды делік – ол бұл тілді мектепті бітіргеннен кейін бір жылдан соң ұмытады. Оқушылардың 80-90 пайызына қатысты жағдай да осындай болады. Егер шет тілінде оқытқымыз келсе, мұны эволюциялық жолмен, мысалы, ҚТЛ сияқты мектептер құру арқылы жасау керек. Балаларды онда конкурстық негізде қабылдап, тілді ең жақсыларына, дәл соны қалайтындарға үйрету қажет. Мұндай мектептердің бір бөлігін ауыл балаларын да қабылдай алатындай интернат түрінде құру керек. Және мұндай мектептердің санын біртіндеп көбейту керек, сонда шамамен 20 жылдан кейін қамту үлкен болады, ал біз білім сапасынан айырылмаймыз.

2. Жоғары білім. Үштілділікті енгізуді бастау үшін алдымен оны енгізетіндердің өзін үйрету керек. Сондықтан мектептерден емес, университеттерден бастау қажет. Алдымен педагогтарды даярлауды ағылшын және қазақ тілдеріне көшіру керек. Жаңа біліммен кем дегенде үш түлек легі шыққаннан кейін ғана мектептерде үштілділікті біртіндеп, жоспарлы түрде енгізуді бастау керек, оны да конкурстық қағидатпен бастаған жөн. Ал бұл шамамен 10 жылдан кейін болады.

Бізде орыстың сол мақалындағыдай: молдаға «құдайға құлшылық ет» десең, маңдайын жарғанша сәжде етеді.

Ал біздің бизнесмендерге петиция жазудың орнына кемінде 10-20 мектепті ашып, өз қамқорлығына алуды, оларды толық жабдықтап, ағылшын тілін білетін мұғалімдерге үстеме ақы төлеуге қаражат бөлуді ұсынар едім. Жай ғана үндеулерге қол қоюдың орнына осындай мектептерді құру керек.