Мұнай саласын салықтық салу

1-бөлім. Мұнай секторынан түсетін салық түсімдерін талдау

Қазақстан Республикасының мұнай саласынан түсетін салықтар Қазақстан Республикасы Ұлттық қорының және мемлекеттік бюджеттің қалыптасуының негізгі көзі болып табылады. Демек, мұнай саласын салықтық салудың қазіргі жүйесі мемлекеттің салық саясатының басым бағыты болуға тиіс.

Мұнай саласын салықтық салуда салық жүктемесі бірнеше функцияны атқаруға тиіс:

• Қазақстан Республикасының мемлекеттік жер қойнауы пайдаланылатындықтан, мұнай қызметінен түсетін аса жоғары пайданы алу.

• Экономиканы әртараптандыру мақсатында шикізатты одан әрі қайта өңдеуді ынталандыру.

• Салаға қызметтің түрлі кезеңдерінде (барлаудан бастап кен орындарын жоюға дейін) даму үшін ынта беру.

Осы мақсаттар үшін салық саясаты бар, Қазақстан да бұған қатысты ерекшелік емес.

Салық кодексі қабылданғанға дейін Қазақстан Республикасының жер қойнауын пайдаланушылардың әрқайсысының өз салық жүйесі болды. Жер қойнауын пайдалануға келісімшарт жасасқан кезде оларға салық жүйесінің тұрақтылығына кепілдік беріліп, сондықтан салық мөлшерлемелері бекітілген болатын. Салық кодексі біріздендірілгеннен кейін жер қойнауын пайдаланушылардың барлығына жуығы жаңа салық жүйесіне көшуге келісім берді және іс жүзінде салықтық тұрақтылықтан өздері айырылды.

Қазір тұрақты салық режимі тек бірнеше компанияда ғана бар, соның ішінде «Теңізшевройл» ЖШС және «Карачаганак Петролиум Оперейтинг».

Бұл, күмәнсіз, үлкен кемшілік, себебі мұнай өндірушілерге өз қызметін болжау айтарлықтай қиын. Мысалы, Үкімет өз бастамасымен мұнайға экспорттық кедендік баж енгізіп, сол арқылы мұнай секторына салық жүктемесін қосымша арттырған кезде, бұл инвесторлар үшін болжап болмайтын шешім болды. Мүмкін, бұл өзін-өзі ақтаған да шығар, бірақ бұл елдегі инвестициялық ахуалға өте қатты әсер етеді. Тұрақты салық жүйесінің болуы қолайлы инвестициялық ахуалдың негіздерінің бірі болып табылады.

Мұнай секторынан түсетін барлық салық түсімдері Қазақстан Республикасының Ұлттық қорына түседі. Одан әрі Ұлттық қордан ел бюджетінің тапшылығын жабу үшін мемлекеттік бюджетке трансферттер жасалады. Де-факто, осылайша Үкіметті салық базасын ұлғайту және бюджет тапшылығын қаржыландырудың балама көздері бойынша жұмыс істеуге ынталандыруды көздеді. Іс жүзінде Ұлттық қордан кепілдендірілген трансферттер жүзеге асырыла бастаған кезде, бұл ынта толық жойылды, өйткені қолданыстағы трансферттер бюджет тапшылығының барлығын дерлік толық жапты. Сондықтан Ұлттық қор мен Бюджеттің арасындағы бөліністі шартты деп атауға болады.

Елдегі мұнай секторының маңызын түсіну үшін біздің түсімдеріміздің мұнай түсімдеріне қаншалықты тәуелді екеніне қарау керек.

1-сурет

Мұнай секторынан түсетін салықтар мен алымдар түсімінің барлық салық түсімдеріндегі үлесі

1-суреттен көріп отырғанымыздай, 2011 жылдан 2014 жылға дейін мұнай секторының жалпы салық түсімдеріндегі үлесі барлық түсімнің шамамен 50 %-ын құрайды. 2015 жылы мұнай секторынан түсетін салық түсімдерінің айтарлықтай қысқарғанын көрдік, бұл елдегі түсімдердің жалпы көлеміне және бюджет тапшылығына бірден әсер етті (2-сурет).

Бұл ретте мұнай секторынан түсетін түсімдер құрылымында тек КТС, ПҚӨС, ЭКБ, бонустар және экспортқа рента салығы сияқты тікелей салықтар, сондай-ақ аса жоғары пайдаға салынатын салық ғана ескерілген. Бірақ әлеуметтік және табыс салықтарының төлемдері, мүлік салықтары, көлік салықтары және өзге де шағын төлемдер бар. Сонымен қатар, салық төлейтін жергілікті мердігерлер мен өндірушілерге қанша шығын кететінін қосымша есептеу керек. Егер терең есептеу жүргізсек, жанама әсерді ескергенде мұнай секторының үлесі 60 пайызға дейін жетеді.

2010 жылы қолданыстағы салық жүйесін ескергенде, мұнай секторынан түсетін түсімдер бюджетті және өзге де мемлекеттік шығыстарды қаржыландыруға қажетті қаражат көлемін қамтамасыз етпеді. Сондықтан 2010 жылы мұнайға экспорттық кедендік баж енгізілді.

Егер 2013 жылы салық түсімдері мемлекеттік шығыстардан 19 %-ға асып түскен болса, 2015 жылы бюджет тапшылығы барлық мұнай салықтарының түсімін ескергеннің өзінде 21 пайызды құрады. Бұл ретте теңгенің айтарлықтай құнсыздануы болмағанда, мұндай тапшылық бұдан да көп болуы мүмкін еді.

2-сурет

Салық түсімдері мен мемлекеттік бюджет шығыстарының арақатынасы

Егер 2015 жылғы 1-кестедегі мұнай секторының кірістерінің арақатынасын салыстырсақ, бюджет тапшылығы тек мұнай секторынан түсетін кірістердің құлдырауы есебінен қалыптасқаны көрінеді.

3-сурет

Мұнай секторынан түсетін түсімдердің АҚШ долларымен және теңгемен динамикасы

Егер мұнай секторынан түсетін салықтардың 2010 жылдан 2015 жылға дейінгі динамикасын қарасақ, 2011 жылы түсімдердің артуы ЭКБ енгізілуімен байланысты болса, 2015 жылы кірістердің 23 млрд АҚШ долларынан 10 млрд АҚШ долларына дейін құлдырауы, ең алдымен, мұнай бағасының төмендеуінен болғанын көреміз. Сонымен қатар мұнай секторын салықтық салу құрылымында мұнай бағасына тәуелді емес салықтар бар. Ең алдымен, бұл экспорттық кедендік баж. 2016 жылы оны мұнай бағасына байланыстырды, іс жүзінде ол экспортқа рента салығын қайталай бастады.

Егер мұнай секторынан түсетін салық түсімдерінің құрылымын қарасақ, алты жыл бойы негізгі түсімді корпоративтік табыс салығы қамтамасыз етеді. Одан әрі кірістер құрылымында пайдалы қазбаларды өндіру салығы, содан кейін экспортқа рента салығы тұр. Экспорттық кедендік баж мұнай бағасына тәуелді болмағандықтан, 2015 жылы экспорттық кедендік баждан түскен түсім мұнай секторынан түскен ең көп түсімді қамтамасыз етті.

Сондай-ақ, егер ҚР-дың өнімді бөлу бойынша үлесінен түсетін түсімдердің динамикасын талдасақ, түсім сомасының өсіп жатқанын көреміз, бұл «Теңізшевройл» компаниясымен өнімді бөлу шарттарының өзгеруіне байланысты.

Жалпы, Қазақстан Республикасындағы барлық өндірістің шамамен елу пайызы екі негізгі өндіруші компанияға тиесілі. Бұл — «Теңізшевройл» ЖШС және «Карачаганак Петролиум Оперейтинг».

3-сурет

Мұнай секторынан түсетін түсімдердің жылдар бойынша құрылымы, млрд теңге

Егер «Теңізшевройл» ЖШС-нің 2011–2014 жылдар кезеңіндегі қаржылық есептілігін талдасақ, осы ұйымға барлық салық түсімдерінің 35–40 пайызы тиесілі (1-кесте). Яғни, басқаша айтқанда, елдің барлық салық түсімдерінің шамамен 20 пайызы бір ұйымға — «Теңізшевройл» ЖШС-ке тиесілі. Бұл жыл сайын «ҚазМұнайГазға» төленетін дивидендтерді (2014 жылы шамамен 1 млрд АҚШ доллары), сондай-ақ табыс салығы мен өзге де салықтарды, сонымен бірге ТШО жеткізушілері мен мердігерлері төлейтін салықтарды ескермегенде. Ел бір компанияға 20 пайыз және одан да көп тәуелді болғанда, бұл айтарлықтай жоғары тәуекел, соған байланысты мұндай компанияның саяси салмағы жоғары болады.

1-кесте

«Теңізшевройл» ЖШС-нің салықтық міндеттемелері, мың АҚШ доллары

Егер осы ұйымның аудиторлық есебін талдасақ, базалық роялти тасымалдау мен өткізуге жұмсалған шығындарды және ұңғымаларға байланысты емес пайдалану шығындарын шегергендегі кірістен 25 %-ды құрайтынын түсінуге болады.

«Теңізшевройл» ЖШС-нің салық режимі тұрақты. 2009 жылдан бастап «Теңізшевройл» ЖШС 5 % мөлшерінде қосымша роялти төлейді, ол 2014 жылдың 4-тоқсанынан бастап 15 %-ға дейін көтеріледі. Бұл ретте «Теңізшевройл» ЖШС роялтиден мемлекет жинақталған ҚҚС бойынша қайтаруға тиіс ҚҚС сомасын ұстап қалады. «Теңізшевройл» ЖШС үшін КТС мөлшерлемесі 30 %-ды құрайды.

2010 жылғы шілдеде мемлекет «Теңізшевройл» ЖШС-тен экспорттық кедендік баж алу туралы шешім қабылдады, алайда «Теңізшевройл» ЖШС ТШО мен Үкімет арасындағы келісімге сәйкес оны роялти төлеген кезде есепке алады. Іс жүзінде мемлекет ТШО-ға салық жүктемесін арттыра алмады. Газды жағуға және күкіртті сақтауға байланысты экологиялық айыппұлдарға қатысты да осындай жағдай болып отыр.

Осылайша, Қазақстан мұнай секторына айтарлықтай тәуелді және біз мұнай бағасына өте сезімталмыз. Егер 1-кестеге қарасақ, ТШО-дан түсетін түсімдерді шегергенде, мұнай секторынан түсетін түсімдердің төмендеп жатқаны көрінеді, бұл тек бағаның түсуімен ғана емес, Қазақстан Республикасында мұнай өндірудің төмендеуімен де байланысты.

Қазақстан мұнай секторына тәуелді болып қана қоймай, салық түсімдері бойынша бір Компанияға (ТШО) да тәуелді. Бұл мемлекет үшін айтарлықтай тәуекелдерді білдіреді. Мұнай бағасына тәуелділіктен құтылу үшін экономиканы әртараптандыру және басқа салаларды дамыту қажет.

Мақаланың келесі бөлімінде мұнай саласындағы әрбір салықты салықтық салу қағидаттары сипатталады, сондай-ақ қолданыстағы салықтық салу жүйесін ескере отырып, мұнай бағасына байланысты салық түсімдерінің шартты графигі құрылады.

Әр салық бойынша жеке мұнай саласының салық жүйесін оңтайландыру жөнінде ұсынымдар беріледі.

Теңізшевройл	2011	2012	2013	2014
Базалық роялти	4 935 409	4 441 626	5 011 403	4 620 985
Қосымша роялти	889 748	728 127	725 748	603 624
Табыс салығы	3 926 875	3 756 897	4 066 823	4 201 030
Барлығы	9 752 032	8 926 650	9 803 974	9 425 639
Мұнай секторынан түскен түсімдердің жиынтығы	25 992 572	25 450 704	25 797 243	23 360 038
Үлесі, %	38%	35%	38%	40%