Жер қойнауын пайдаланушыларды қалай қаржыландыруға болады: бес ұсыныс

Мені AFD форумында жер қойнауын пайдаланушыларды қаржыландыру мәселелері бойынша сөз сөйлеуге шақырды. Тақырып өте өзекті әрі орынды. Егер біз тұрақты өсетін экономикаға шынымен қол жеткізгіміз келсе, құзыреті, дамуы мен түсінігі жинақталған салаларды дамыту керек деп есептеймін. Қазақстанда бұл – тау-кен саласы, оның құрамына мұнай саласы да кіреді. 50 жылдан кейін мұнай ешкімге керек болмайды. Сондықтан қазір мұнай саласы есебінен кейін пайдалана алатындай қор жасаған жөн. Қатты пайдалы қазбаларға (ҚПҚ) қатысты барлық нәрсенің бағасы таяу болашақта түсуі екіталай, тарихи функцияларына байланысты әзірге инвестициялық сипатта болып отырған алтыннан басқасы. Сондықтан алтынды да, ҚПҚ-ны да дамыту қажет.

Бірақ өкінішке қарай, жер қойнауын пайдалану саласындағы реформалар өте баяу жүріп жатыр, бұл өз кезегінде кредиттеудің дамуына кедергі келтіруде.

Жер қойнауын пайдаланушыларға ақша кен орындарын барлау және игеру кезеңінде керек, ал өндіру кезеңінде ол аз адамға қажет, бәлкім, бағаның түсу кезеңінде ғана керек болар. Алайда банк кредиті қазір ақша ағындары мен кепілдің болуын талап ететіндей құрылған. Юниорлық компанияларда бірі де, екіншісі де жоқ, сондықтан кредиттеу мүмкін емес. Сонымен қатар инвесторлар белгілі бір соманы салып қойғаннан кейін, барлау мен игерудің аяқталу кезеңінде жиі жеткіліксіз қаржыландыру проблемасына тап болады. Қазақстанда жер қойнауын пайдалану құқығына барабар баға бере алатын бағалау компаниялары жоқ. Жер қойнауын пайдалану келісімшарттарының сатылуы жөнінде статистика да жоқ, JORC типті бағалау жүйелері юниорлар үшін көтеруге келмейтін ауыр жүк әрі олар да барлық геологиялық барлау жұмыстары кешенінің аяқталуын талап етеді. Барлауды аяқтамай, келісімшарттың қолданылу мерзімі аяқталса, барлау кезеңін ұзарту өте қиын, демек, келісімшартты жоғалту қаупі бар. Кепілге салынған жер қойнауын пайдалану келісімшарттарын өндіріп алу жүйесі өте күрделі әрі орасан зор күш пен қаражатты қажет етеді. Оны тек сот саудасы арқылы ғана өткізуге болады: сауданың әрбір қатысушысы Министрліктің рұқсатын алуы тиіс. Келісімшартты өндіріп алу және сату кезеңінде жұмыс бағдарламаларының қолданылуы тоқтатылмайды, ал құқықтардың өзі ұзартылмайды. Жалпы, жер қойнауын пайдаланушыларды қалыпты кредиттеуге мүмкіндік бермейтін мәселелер жиынтығы бар. Сондықтан бұл сала тек шетелдік компаниялардың есебінен дамып келеді, ал олар кейін осы кен орындарының негізгі бенефициарлары болып шығады.

Нұсқа ретінде мынадай шараларды қажет деп ойлаймын:

1. Кен орындарын барлау және игеру кезеңінде кепілдік беру институтын қазір «Даму» қорында жұмыс істеп тұрған үлгіде дамыту;
2. Жер қойнауын пайдалану келісімшарттары түріндегі кепіл қамтамасыз етуді тіркеу және өндіріп алу рәсімдерін толық қайта қарау, соның ішінде оларды кейін инвесторларға сөзбұйдаға салмай, сот дауларынсыз сату мақсатында банктердің балансына қабылдауға рұқсат беру;
3. Өндіріп алу және сату кезеңінде жұмыс бағдарламаларын тоқтата тұру, сондай-ақ осы кезеңге келісімшарттардың қолданылуын ұзарту;
4. Жер қойнауын пайдалану құқықтарын өзге міндеттемелер бойынша кепіл ретінде пайдалануға рұқсат беру, соның ішінде бір аумақтағы өндіру келісімшартын басқа аумақтағы және/немесе ҚПҚ түріндегі барлау бойынша кепілге салу кезінде;
5. Жер қойнауын пайдалану келісімшарттарының нақты бағалау құнын айқындау мақсатында жер қойнауын пайдалану құқықтарын және жер қойнауын пайдаланушы компаниялардағы үлестерді сатудың нақты мәмілелерін (компанияларды көрсетпей) жария ету. Министрліктерде бұл ақпарат бар, өйткені барлық сатылымдар Министрліктермен келісіледі, ал бұл келісімшарттардың әділ кепілдік құнын айқындау үшін маңызды.

Менің пікірімше, тау-кен саласын тұрғын үй құрылысы немесе автомобиль саласынан гөрі дамытқан дұрыс, себебі құрылыс – тұтыну саласы және тұрақты табыссыз мұндай модель тұрақсыз болып қалады, ал автомобиль саласы – қосылған құны жоқ сала. Егер салатын болсақ, қалалар мен ауылдардағы инфрақұрылымды, тау-кен компаниялары мен туризмге арналған инфрақұрылымды салу керек.