Ақша мен тәуекел — екі бөлек нәрсе: неліктен бизнесті кредиттеу өспей отыр

Менен заңды тұлғаларды кредиттеу неге өте баяу дамып жатқанын жиі сұрайды. Жуырда біреудің: мемлекеттік бағдарламалар бойынша осыншама қаражат бөлінеді, ал бизнеске берілетін кредиттер өспейді, деп ренжігенін оқыдым.

Менің басты тезисім: ақша мен тәуекел — екі бөлек нәрсе.

Осы тақырыпқа қатысты бірнеше ойымды жазып көрейін.

Қазақстандағы банктік реттеу посткеңестік кеңістікте ең алдыңғы қатарлылардың бірі саналады. Бұған Базель 3 стандарттарын енгізу, AQR жүргізу, стресс-тестілеу және т.б. ықпал етеді. Алдыңғы жылдардағы дағдарыстар бұған үйретіп, көмектесті. Тәуекел модельдері калибрленіп, тәуекелді бағалаудың құралдары көбейіп келеді, демек, банктердің қарыз алушыларға қояр талаптары да күшейеді: олар осы қағидаттарға сай болуы керек.

Тәуекелді бағалау қағидаттарына сәйкес келетін қарыз алушылар өте аз. Басқаша айтқанда, банктерді реттеумен қатар қарыз алушылардың өз сапасын да арттыру қажет, бірақ бұл — тез шешілетін іс емес, құрылымдық өзгерістерді талап етеді, өйткені бизнеске ықпал ететін негізгі фактор — бизнес жұмыс істейтін орта.

Мысал ретінде бір шағын кейсті жазайын.

Жуырда біз сотта ұтылған бір жағдай болды. Мәні мынада: бір ұйымға жаңа басшылық келеді. Ескі құжаттарды қарап, шамамен 10 жыл бұрын алдыңғы басшылық ғимаратты төмендетілген бағамен сатқанын көреді. Кейін бұл ғимарат тағы бір рет сатылады, содан соң компания оны банкке кепілге қояды. Банк бұл ғимаратты банкроттық аясында өндіріп алып, одан әрі сатады. Аталған ұйымның басшылығы барлық мәмілені даулауға шешім қабылдап, сотқа жүгінеді. Біздің «гуманды» сот кез келген логика мен ақылға қонымдылыққа қарамастан (түпкілікті сатып алушыға дейін кемінде үш адал сатып алушы болған) барлық мәмілені жарамсыз деп тауып, ғимаратты бастапқы ұйымға қайтаруға шешім шығарды. Ғимараттың өзі ештеңе тұрмайды, бірақ оның жер учаскесі жақсы. Сұрақ: егер бізде жеке меншік құқығы мен адал сатып алушылар қорғалмаса, банктер мүлікті кепілге қабылдағанда тәуекелді қалай бағалауы тиіс? Не кепіл мүліктің барлық иелерін және оның қалай сатып алынғанын түгел тексеруге тура келеді. Бұл кредиттеу процесін ұзартады, кепілге қойылатын талаптарды арттырады және кредитті көпшілікке қолжетімсіз етеді.

Басқаша айтқанда, осындай оғаш шешімдер болып тұрғанда, банктер кепіл бойынша да, кепілгерлер бойынша да қосымша сақтандыру шараларын қолдана береді, себебі кепілден, тіпті кейінгі мәмілелерден айырылып қалу ықтималдығы жай ғана өте жоғары.

Менің тәжірибемде тіпті кәсіпкерлердің өз мүлкін қорғау мақсатында кепілге қою үшін ғана шағын кредит алатын жағдайлары бар.

Бұл — жеке меншікке кепілдік жоқ біздің ортамыздың мысалдары, ал бұл қолайлы инвестициялық климат қалыптастыруға бағытталған кез келген күш-жігерді жоққа шығарады.

Сондықтан кредиттеу өсу үшін қазір пайыздық мөлшерлемемен де, өтімділікпен де күресудің қажеті жоқ, тәуекелдерді түсініп, оларды бизнес үшін де, банктер үшін де қалай азайтуға болатынын анықтауды бастау керек. Ал онда атқарылмаған жұмыс өте көп. Сот шешімдерінің біркелкілігі жоқ, нотариаттық жазбалар рәсімдері мен төрелік шешімдердің орындалуы жұмыс істемейді, салық заңнамасының нормалары екіұшты түсіндіріледі, кедендік құнды анықтаудың жолға қойылған тетігі жоқ, жер қойнауын пайдалану құқықтарын іске асыру тәжірибесі жоқ және банктер үшін қандай қорғау тетіктері бар екені белгісіз, өйткені өндіріп алу кезеңінде банк мұндай келісімшарттар бойынша жұмыс бағдарламасын орындай алмайды, ХҚКО-лардың заңсыз шешімдер бойынша ұйымдардың бірінші басшыларын ауыстырғаны үшін жауапкершілігі жоқ, және бұл тізімді ұзақ жалғастыра беруге болады.

Тәуекелді дұрыс бағалауға және кредит беруге мүмкіндік бермейтін қызмет ету ортасы дәл осындай ұсақ-түйектерден құралады.