Тұрғын үйдің төрт мемлекеттік институты бір іспен айналысады

Тұрғын үй құрылысын қолдау саясатымызды ешқашан түсінбедім. Тұрғын үй құрылысы жөніндегі мемлекеттік бағдарламалармен айналысатын институттардың мұншалықты көп болуының неліктен қажет екенін одан сайын түсінбеймін.

Бұл жағдайдың салаға толыққанды дамуға мүмкіндік бермейтін теріс тұстары көп. Ал саланы қолдаудың қалыпты тетігін қиындықсыз құруға болатын жеткілікті қарапайым әрі айқын нәрселер бар.

Сонымен, бүгінгі таңда не бар:

ҚИК — Қазақстан ипотекалық компаниясы. ЕДБ-ден ипотеканы сатып алумен айналысады, бірақ әлдеқалай құрылыс саласына да араласып, жалдамалы тұрғын үй бағдарламасының операторы болып отыр. Шын мәнінде, бұл — құрылысшыларды жасырын қаржыландыру, себебі ҚИК олардан тұрғын үйді сатып алып, кейін жалға береді.

2015 жылғы жалпы әкімшілік шығындар шамамен 2,5 млрд теңгені құрады.

Банк қызметін алмастыру.

«Самұрық-Жылжымайтын мүлік» — «Самұрық-Қазына» еншілес компаниясы. Қолжетімді тұрғын үй құрылысы бағдарламаларының және «Нұрлы жол» бағдарламасының операторы.

Құрылысшыларға шекті баға бойынша ақша береді, кейін құрылысшы пәтерлерді сатады немесе осы қорға пәтермен қайтарады.

Мүлде бейберекет: шын мәнінде, бұл да — құрылысшыларды жасырын қаржыландыру және банк қызметін алмастыру.

2015 жылғы жалпы әкімшілік шығындар 1,8 млрд теңгені құрады.

Тұрғын үй құрылыс жинақ банкі (ТҚЖБ) — халықтың депозиттерін ұстап, кейін тұрғын үй сатып алуға төмен пайызбен кредит беретін нағыз банк. Кез келген банктен еш айырмасы жоқ, тек бәрі әлдеқайда ұзақ және күрделі. ТҚЖБ-дан қарыз алған адамдар онда қарыз алудың не екенін және қаншама жүйке кететінін жақсы біледі. Шын мәнінде, ол — ипотека нарығындағы екінші деңгейдегі банктердің бәсекелесі.

Операциялық және әкімшілік шығындар — 8,5 млрд теңге.

Бұл әлі бәрі емес, тағы бір «Бәйтерек Девелопмент» бар, ол да «Нұрлы жол» бағдарламасы аясында жылжымайтын мүлікпен айналысып, дағдарысқа қарсы бағдарламаны іске асырып жатыр екен.

Операциялық және әкімшілік шығындар — 900 млн теңге. Шын мәнінде, бұл да ЕДБ-нің орнын басады және құрылысшыларды қаржыландырады.

Менің сұрағым: бір ғана функцияны орындайтын 4 даму институтын ұстау ұтымды ма?

Бұл негізсіз әкімшілік шығындарға әкеледі, тек 2015 жылы мұндай шығындар 13,7 млрд теңгені құрады.

Бірақ бұл ең бастысы емес. Түйін мынада: мұндай қаражатты квазимемлекеттік сектор арқылы бөлудің тиімділігі әрдайым төмен болады. Өйткені құрылысшылар осы құрылымдардың басшыларына тәуелді: олардың көңіл-күйіне, оларды қалай қарсы алғаныңа байланысты.

Ұнадың ба, жоқ па.

Ал осы қаражаттың бәрін төмен мөлшерлемемен ипотека беру үшін жай ғана ЕДБ-ге беруге болар еді. Тіпті осы жылдық шығындардың бәрін, яғни 13,7 млрд теңгені халық үшін мөлшерлемелерді субсидиялауға бағыттаса да, мұндай ақшаның әсері бірнеше есе жоғары болар еді.

Өйткені мұндай жағдайда құрылысшыларға осы квазимемлекеттік компаниялардың басшыларын емес, ипотека берілетін сатып алушыларды разы ету керек болады. Сонда «жақынырақ» немесе қарым-қатынасы жақсы, немесе ресурсы бар құрылысшылар емес, сапалырақ әрі жылдамырақ салатындар мен ең жақсы баға ұсынатындар жобаларды іске асырады.

Тек ЕДБ үшін шекті баға мен шекті мөлшерлемені белгілеу керек, тек сол ғана. Артық персоналды ұстауға кететін шығын іс жүзінде нөлге тең болады. ЕДБ-нің операциялық рентабельділігі артады, нарық жандана түседі, құрылыс сапасы да жақсарады.

Ал қазіргі жағдайда біз тек мемлекеттік шенеуніктер мен квазимемлекеттік секторды артық ұстауды, құрылыстың тиімсіздігін, сатып алушылардың таңдауының жоқтығын аламыз (тіпті бұл сатып алушылар дәрігерлер мен мұғалімдер болса да, олардың таңдау құқығы болуы тиіс). Тұтас шағын аудан нығайтылып, тұрғындар көшірілетін жағдай осы тұрғыдан көп нәрсені аңғартады деп ойлаймын.

Біз тар шеңберде емес, неғұрлым ауқымды ойлағанда ғана трансформацияның әсері болуы мүмкін. Әйтпесе, бұл трансформация емес, жай ғана үрлеу болып шығады, ал мемлекеттік ақшаның тиімділігі барған сайын төмендей түседі.