Жүйе адамдардан маңызды: компанияда және мемлекетте контроллинг

Кәсіпорында және мемлекетте контроллинг (Ануар Д. Ушбаевтың жазбасынан туындады)

Коммерциялық компанияның негізгі миссиясы — акционерлері үшін компанияның құнын арттыру. Мемлекеттің негізгі миссиясы — азаматтарының әл-ауқатын арттыру. Компанияның капиталдануын арттырудың алыпсатарлық әдістерден бастап әртүрлі инновациялық әдістерге дейінгі көптеген тәсілі бар. Кез келген алыпсатарлық әрекет әрдайым компанияның күйреуімен аяқталады, кез келген инновациялық кәсіпорын да көбіне солай аяқталады, өйткені оның құрамында көптеген тәуекел бар (100 кәсіпорынның тек біреуі ғана табысты болады).

Сондықтан мемлекетте популизммен және алыпсатарлықпен айналысқанда, одан ешқандай жақсылық шықпайды. Нақты мысал — Венесуэла.

Тек ШОБ қана өзгеше: онда басқаруды компанияның меншік иесі тікелей жүзеге асырады, сондықтан мұнда нәтиже басқару жүйесінен гөрі кәсіпкерге көбірек тәуелді. Айтпақшы, кәсіпкерлік классикалық басқару жүйесінен өзгеше, бірақ бұл — басқа мәселе. (Қазақстанды шағын кәсіпорынмен салыстырғым келмейді.)

Кез келген корпоративтік басқару жүйесі бірнеше міндетті шешуі тиіс:

1. Жүйе әрдайым дұрыс шешім қабылдауды қамтамасыз етуі тиіс. Мысалы, жүйе жұмыс істеп тұрса, компания тауар-материалдық құндылықтарды дұрыс сатып алады, жабдықты дұрыс таңдайды, сатылымды дұрыс жүзеге асырады, кадрларды дұрыс іріктейді деп үлкен сенімділікпен айтуға болады. Айтпақшы, «кадрлар бәрін шешеді» дегенде, бұл толық дұрыс емес. Бәрін жүйе шешеді, тіпті дұрыс шешім қабылдай алатын кадрларды іріктеуді де жүйе шешеді.
2. Жүйе компаниядағы кез келген ұрлықты, жоғары менеджменттен бастап жергілікті жердегі ұрлыққа дейін, болдырмауы тиіс. Бұл — көптеген әртүрлі кіші жүйені қамтитын күрделі міндет. Дөрекілеу айтқанда, жергілікті жердегі ұрлықтан қорғайтын қоймалар мен өндірістерді физикалық қорғау бар, сатып алудағы ұрлықты болдырмау үшін тауарларды, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерді сатып алу рәсімдері бар, сату бөлімі қызметкерлерінің ұрлық жасамауы үшін оларды сыйақымен ынталандыру бөлігі бар, өндірісте ұрлық жасалмауы үшін өндірістің технологиялық карталары бар, шығын нормативтері бар және т.б. Дұрыс кәсіпорында осының бәрі енгізіледі және жүйе ұрлық жасау өте қиын әрі қымбат болатындай жұмыс істейді. Сондықтан дұрыс компанияға жұмысқа келген қызметкерлер ұрлық жасау туралы ойламайды да, өйткені жүйе оған жол бермейді. Олар жасап шығаруға назар аударады, себебі одан өздері табыс табады және компанияда табыс табудың жалғыз жолы осы.
3. Дұрыс шешім қабылдау үшін компанияда есепке алу мен жоспарлау дұрыс жүргізілуі тиіс. Есепке алу мен жоспарлау — компанияда шешім қабылдаудың негізі. Есепке алу принциптері әрдайым жоспарлау принциптерімен сәйкес келуі тиіс. Экономистке есепті білудің қажеті жоқ дегенді естігенде, мен онымен мүлде келіспеймін. Есепті білмейтін экономист ешқашан фактіні жинап, оны салыстыра алмайды және ешқашан жоспарды дұрыс жасай алмайды. Бұл ретте басқару есебін бухгалтерлік есеп жүйесіне енгізу — тек экономистің міндеті. Мысалы, бухгалтер шығыстарды шығынның қай бабына жатқызу керектігін, шығындарды қандай базамен қайта бөлу керектігін және шығындарды қай бөлімшеге жатқызу керектігін әрдайым біле бермейді. Мұндай есепті тек экономист қана жолға қояды, ол кейін осының негізінде бюджетпен дұрыс салыстыру жасайды. Одан әрі, шығындар дұрыс бөлінгенде және ақша қозғалысымен дұрыс байланыс болғанда, жүйеге бюджет бойынша төлемдерді бақылаудың автоматты жүйесі енгізіледі, ол төлемдердегі адами факторды болдырмайды және т.б.

Кез келген ірі дұрыс кәсіпорын — жүйенің көрсеткіші. Адамды ауыстырсаңыз да, ештеңе өзгермейді, бәрі бұрынғыдай жұмыс істей береді. Мемлекеттің ірі кәсіпорыннан, оның ішінде басқару принципі жағынан да, ешбір айырмашылығы жоқ.

Сондықтан мемлекет дұрыс болуы үшін институттарға негізделген дұрыс басқару жүйесі болуы тиіс. Принциптер барлық жерде бірдей, тек енгізу әртүрлі.