Жария, отбасылық және мемлекеттік компаниялар: қайсысы тиімдірек

Корпоративтік басқару теориясында компаниялардың үш түрін ажыратады:

1. Жария компаниялар

2. Жеке (отбасылық) компаниялар

3. Мемлекеттік компаниялар

Мемлекет неғұрлым прогрессивті болса, жария компаниялар соғұрлым басым болады.

Жария компания – бір нақты акционердің үстемдігінсіз, көптеген акционері бар, есептілігі ашық және басшылық құрамы сайланбалы компания, яғни бір корпорация шеңберіндегі белгілі бір демократиялық құрылым. Мұндай компанияның міндеті – акционерлердің акцияларының құнын арттыру мақсатында компанияның құнын барынша арттыру.

Жеке (отбасылық) компаниялар – бір немесе екі ірі акционері бар және компанияны толық бақылайтын компаниялар. Олардың міндеті – негізгі акционерлер үшін пайданы барынша арттыру. Компания капитализациясы әрдайым басты мақсат бола бермейді. Мұндай компаниялар едәуір жабық және әрдайым ашық бола бермейді.

Менеджментті отбасы немесе негізгі акционер тағайындайды, ал акционердің ең тиімді менеджерді таңдайтыны сөзсіз емес.

Мемлекеттік компания – мемлекет бақылайтын компания. Мұндай компаниялардың мақсаттары әртүрлі, менеджерлерді мемлекеттік қызметшілер тағайындайды және көбіне мемлекеттік қызметшілердің арасынан тағайындалады. Мұндай корпорациялардың тиімділігі ұзақ мерзімді перспективада жария да, жеке де компаниялардан әрдайым төмен болады, себебі мүдделер қақтығысы көп, тіпті тиімді менеджмент болған күннің өзінде, мұндай компания қызметінің тиімділігі әрдайым соларға байланысты бола бермейді.

Мәні жағынан, жария компаниялардың көп болуы мемлекетті әлеуметтік мемлекет ретінде сипаттайды. Кез келген қоғам жеке отбасылық компаниялардан акционерлері көп жария компаниялардың дамуына қарай жол жүріп өтеді. Дамыған елдерде мемлекеттік компаниялар пайда қызметтің негізгі мақсаты болмайтын салаларда ғана қалады. Коммунистік жүйеден шыққан елдер ұзағырақ жолдан өтеді: алдымен мемлекеттік компаниялардан жекеге, содан кейін ғана жарияға көшеді.

Қазақстанда мемлекеттік сектор мен жеке отбасылық компаниялардың симбиозы бар. Елде жария компаниялар іс жүзінде жоқ, ал таяудағы 10 жылда пайда болуы неғайбыл.

KASE-ге акциялардың 10-20 пайызын шығару компаниялардың мәнін өзгертпейді, өйткені компанияның мәнін бақылау анықтайды.

Жария компаниялардың басқа компаниялардан артықшылығы неде?

Бәрі өте қарапайым: олардың міндеті – компанияның құнын барынша арттыру (пайданы емес, нақ компанияның құнын). Компания құнын барынша арттыру көптеген факторларға байланысты, ал пайда – негізгі, бірақ басым емес фактор.

Мұндай компанияда болашақ пайда көрсеткіштері де маңызды, олар компанияның стратегиясы мен көзқарасына және ең бастысы, мүдделі тұлғалардың мұндай компанияға деген сеніміне байланысты.

Мысалы, бір жылда пайданы барынша арттыру, болашақ жылдардың зардабына әкелсе және компания жабық болса, ол компанияны барынша жоғары құнмен бағалауға мүмкіндік бермейді.

Екінші жағынан, егер менеджер түсінікті стратегия көрсетіп, ағымдағы пайданы барынша арттыруға ұмтылмаса (өйткені бұл болашақ стратегияға зиян келтіреді) және оның қызметі толық ашық болса, онда бұл компанияның құны бірінші жағдайдағыдан жоғары болады, ал мұндай менеджер – тиімдірек менеджер.

Жария компаниялардың акционерлері дивидендтен емес, компания құнының өсімінен табыс табады, сондықтан жоғарыда аталған менеджер оларға тек пайданы және өз бонустарын барынша арттыруға жұмыс істейтін менеджерден гөрі көбірек ұнайтыны анық.

Отбасы басқаратын жеке компаниялар тек өз мүддесі үшін әрекет етеді, көбіне жабық компаниялар арқылы пайданы барынша арттырады немесе, мысалы, компания қызметінің болашағы болмаса, кредиторлар мен өзге де миноритарлардың зиянына активтерді немесе пайданың басым бөлігін шығарып алу арқылы әрекет етеді. Әрине, компания жақсы жұмыс істесе, олар осы компания шеңберінде пайданы барынша арттырады.

Мемлекеттік компанияларда басты міндет – мемлекеттің тапсырмалары мен стратегиясын орындау, ал ол коммерциялық ұйымның мақсаттарымен әрдайым сәйкес келе бермейді.

Мұндай компаниялардың негізгі менеджментін мемлекеттік қызметшілер тағайындайтынын ескерсек, мұндай менеджерлер тек мемлекеттік қызметшілерге тәуелді, ал мемлекеттік қызметшілердің тағдыры жоғары тұрған мемлекеттік қызметшілерге байланысты. Басқаша айтқанда, мүдделі тұлғалардың мұндай менеджерлердің тағдырына әсері өте жанама, сондықтан олардың тиімділігі компанияның түпкі акционерлерінің – халықтың емес, мемлекеттік қызметшінің көңілінен шығуға бағытталады.

Мемлекеттік компанияларда қандай жақсы немесе жаман менеджерлер жұмыс істейтіні туралы қалағанымызша айта беруімізге болады, бірақ тиімділік толығымен соларға ғана байланысты емес, әрі олардың арасында өз учаскесінде жергілікті деңгейде табысқа жететін білікті, ақылды адамдар өте көп. Бірақ жалпы алғанда, мұндай жүйелер тиімділігі жағынан бәрібір жария компаниялардан төмен болады, ал бізде олар жоқ және таяудағы 10 жылда болмайды, бұл – біздің мемлекетіміздің даму деңгейінің шындығы.

Енді біздің басты мемлекеттік компаниямыз – «Самұрық-Қазынадағы» жалақы туралы.

«Самұрық-Қазынадағы» жалақы мемлекеттік қызметшілердің жалақысынан бірнеше есе жоғары, және бұл кемшілік, өйткені олар көбіне мемлекеттік қызметшілерге тәуелді.

Жалақы жеке компаниялармен салыстырғанда соншалықты жоғары емес, онда жоғары менеджмент «Самұрық-Қазынаға» қарағанда бірнеше есе көп табыс табады.

Бірақ «Самұрық» үшін, тіпті қазіргі жағдайында да, жақсы әрі қымбат кадрлар қажет, себебі оларсыз «Самұрық» баяғыда құрып кетер еді. «Самұрықтың» орындылығы туралы бәрі қоятын сұрақтарды «Самұрық» менеджментіне емес, акционерге қою керек. «Самұрықтың» барлық менеджері – жалданған менеджерлер және, әрине, олар өз жұмысын орындайды.

Егер біреу менеджментті сынайтын болса, оның тиімділігін сынау керек, бірақ оған мүлде байланысты емес нәрсеге күмән келтірмеу керек.

Бонустар – жоғары менеджмент қызметін ынталандыру үшін әзірге ойлап табылған ең жақсы құрал. Және маған сеніңіздер, жабық ұрлықтан гөрі ашық бонустар артық.

Мен бірден түсіндіргім келеді: мен «Самұрық-Қазына» сияқты мемлекеттік алыптың қазіргі түрінде болуына қарсымын, бірақ қазіргі жағдайда «Самұрықты» жай ғана алып таратып жіберу мүмкін емес, мемлекеттік активтерді мемлекет иелігінен шығару және жекешелендіру бойынша түсінікті стратегия қажет, және бұл «Самұрық» менеджментіне емес, олардың акционерлеріне қойылатын сұрақ.

Сондықтан бұл жағдайда басқа жеке компаниялармен салыстырғанда еңбекақы төлеу бойынша ақпарат көбірек болуы, сондай-ақ белгілі бір менеджерлердің нақты нені жеткені туралы ашықтық көбірек болуы және олардың тиімділігіне қарау қажет, ал менеджерлерге байланысты емес нәрсеге күмән келтірмеу керек.