2015 жылғы кредиттік қысым: экономика мен ипотекада не болады

Ескертпе: бұл 2015 жылғы ұстаным; кейін автор жеңілдетілген мемлекеттік бағдарламаларға қарсы және кредиттеудің нарықтық тетіктерін жақтайды.

Кредиттерге және бізге не болады?

Жақында бірнеше банктің сайттарына кіріп, жеке және заңды тұлғаларды кредиттеу шарттарын қарап шықтым. Кейбір банктерде ипотека бойынша мөлшерлемелер 20%-ға дейін жетеді, ал кейбірі кредитті мүлде бермейді. Заңды тұлғаларға арналған мөлшерлемелер де жоғары, олар да айтарлықтай жоғары пайызбен және белгілі бір мерзімге беріледі. Басты себеп – девальвацияны күту және теңгелік өтімділіктің жоқтығы. Өткен жолы девальвация туралы жазып, оның жақтаушы және қарсы себептерін атағанмын, сондықтан қазір бұл туралы емес.

Менде басқа сұрақ туындады: кредиттің болмауы экономикаға қалай әсер етеді?

Екінші деңгейдегі банктер қазір тек бұрыннан келе жатқан клиенттерге ғана, басталған жобаларды аяқтау үшін немесе проблемалы кредиттерді қайта қаржыландыру үшін кредит береді. Жаңа жобалар қиындыққа тап болады. Қаржыландырудың жалғыз көзі – «Бәйтерек» холдингінің мемлекеттік бағдарламалары. Бірақ бұл бағдарламаларға бәрі бірдей іліге бермейді, тек басым салалар мен шағын және орта бизнестің аздаған бөлігі ғана кіреді. Бұл қаражат бәріне жетпейтіні анық. Тағы бір мәселе – аталған қаражатты бөлу рәсімі. Яғни, алдымен ақша екінші деңгейдегі банктерге түсуі керек, менің ойымша, ең жылдам жұмыс істеген күннің өзінде бұған екі айдай кетеді. Одан кейін ЕДБ өтінімдерді жинай бастайды, бұған тағы бір-екі ай жұмсалады. Нәтижесінде мемлекеттік ақша қарыз алушыларға нақты түрде 2015 жылдың мамыр-маусымында ғана жетеді. Сәйкесінше, жобалар ең жақсы жағдайда 4-тоқсанда, ең нашар жағдайда 2016 жылы іске қосылады. Бұл өз кезегінде өнеркәсіптің өсу қарқынына әсер етеді.

Сонымен, біз екі мәселеге тап болып отырмыз. Біріншісі – мемлекеттік қаражаттың шектеулі көлемі. Екіншісі – бизнесті нақты кредиттеудің мерзімдері. Экономиканы нақты кредиттеудің қысқаруы экономикаға өте ауыр тиеді, мұны қазірден болжау керек.

Аталған мәселелерді шешу үшін тек мақсатты бағдарламаларға ғана емес, ЕДБ өтімділігін арттыруға да қаражат қажет. Қазір тек дағдарыс жылдары ғана орын алатын парадоксалды жағдай қалыптасып отыр: теңге күшті болған кезде кредиттер бойынша мөлшерлемелер 15-18 пайыз, тіпті одан да жоғары. Осы тұрғыдан алғанда, Ануар Д. Ушбаев пен Олжас Худайбергенов ұсынған бағдарлама теңгелік өтімділікті арттыруы мүмкін, бірақ олардың бағдарламасы қаншалықты тез және қаншалықты толық қабылданатыны белгісіз, әсіресе ұсынылған кейбір шаралар заңнамалық нормаларды өзгертуді көздейді, ал бұл көп уақытты талап етеді. Оған қоса, саяси шешімді қажет ететін шаралар да бар. Сонымен қатар, ұсынылған бағдарламаның ұзақ мерзімді әсері үшін өзге де шаралар қажет, ең алдымен экономиканы ырықтандыру және инвестициялық тартымдылықты арттыру бағытындағы шаралар. Көші-қон саясатын өзгерту және елдегі білім беру саласына назар аудару керек.

Екінші мәселе – ипотекалық кредиттеу. Көптеген банктер ипотека мен тұтынушылық кредиттер бойынша кредиттеуді не тоқтатты, не мөлшерлемелерді көтерді.

Ипотекалық кредиттеудің шектелуі құрылыс секторына қатты соққы болады. Өткен жылы Астанада да, Алматыда да құрылыс көлемі үлкен деңгейге жетті. Пайдалануға берілген тұрғын үйді сату керек, бірақ адамдар ақшаны санай біледі.

Қарапайым мысал келтірейік. Адам 100 000 АҚШ долларына пәтерді жылдық 20 пайыздық мөлшерлемемен ипотекаға сатып алады. Ол жыл сайын 20 мың доллар пайыз және оған қоса негізгі борыш өтемін төлеп отырады. Жылына 20 000 доллар пайыз – айына 1 666 доллар. Мәлімет үшін: Алматыда 100 000 долларға жатын аудандардың бірінен екі бөлмелі пәтер сатып алуға болады, ондағы пәтердің жалдау ақысы айына 500 доллар тұрады.

Сәйкесінше, біз елдегі пәтер бағасының жалпы төмендеуін және құрылыс қарқынының баяулауын, әсіресе орта таптың сұранысына бағытталған құрылыс қарқынының баяулауын көретін боламыз.

Қазір кредиттеу бағдарламалары тек «Жилстройсбербанкте» ғана бар, ал Жалға берілетін тұрғын үй бағдарламасы енді ғана іске қосылып жатыр. Бұл бағдарламалар да орта таптан төмен топқа бағытталған. Ал «Жилстройсбербанктің» теңгедегі депозиттер саясаты бәрін бірдей қызықтыра бермейді.

Тұтынушылық кредиттеудің қысқаруы халықтың сатып алу қабілетіне әсер етеді, әсіресе техника мен автокөлік сияқты қымбат тұратын сатып алуларға қатысты. Бұл жағдайда ЖІӨ-де де айтарлықтай үлесі бар сауда зардап шегеді.

Сәйкесінше, ЕДБ-ге халыққа ипотека беру үшін ұзақ мерзімді ақша беретін мемлекеттік ипотекалық кредиттеу бағдарламасы қажет. Бұл елдегі құрылыс саласын ынталандырады және бұрын объектілерді салуға алынған кредиттерді қайтару мәселесін шешеді, ал ЕДБ бұрын берген ақшасының бір бөлігін ипотека арқылы өздеріне қайтарып алады және оны басқа салаларға қайтадан кредит беруге пайдалана алады.

Егер бізде дамыған қаржы нарығы болса, ипотека беруді ұзақ мерзімді салым ретінде емес, қысқа мерзімді салым ретінде қарастыруға болар еді: жақсы ипотекалық қарыз алушылардың кредиттері нарықта қаржы құралдары ретінде сатылуы мүмкін, осылайша, мысалы, БЖЗҚ-ның кірістілігі мәселесін шешуге болар еді. Бірақ ол үшін дамыған қаржы нарығы ғана емес, тәуекелдерді барынша азайту мақсатында сақтандыру нарығы да қажет.

Елдегі экономиканы кредиттеудің шектелуінің әсерін болжау қиын, бірақ қазіргі жағдайдың экономикаға теріс әсер ететіні – айқын факт.

Ең алдымен, теңгенің АҚШ долларына қатысты айырбастау бағамы саясатының мәселесін шешу керек. Біз қаншалықты ұзақ айқынсыздықта өмір сүрсек, экономика соншалықты көп зардап шегеді.