Ағымдағы шоттар бойынша пайыздарға тыйым салуды жою сәндік шара болып шықты

2026 жылғы қаңтарда Мемлекет басшысы Қазақстандағы банктер және банк қызметі туралы жаңа заңға қол қойды. Осы заңмен ағымдағы шоттарға пайыз есептеуге тікелей тыйым салу да жойылды. Бұл туралы мен де, басқа да көптеген сарапшылар да бірнеше рет жазған едік. Бұған дейін елде теңгерімсіздік болды: бизнес пен жеке тұлғалардың ағымдағы шоттарындағы қалдықтар банктер үшін тегін ресурс еді. Келісіңіз, Ұлттық Банк банктерге 17% (базалық мөлшерлеме минус 1%) төлеп, сонымен бірге жылына шамамен 6 трлн теңге тегін ақша алуға жағдай жасап отырса, бұл банктердің пайдасына жылына шамамен 1 трлн теңгеге ауытқу екені анық.

Тыйым алынды, бірақ іс жүзінде заң реттеушінің өзіне шектеу мөлшерлемесін белгілеуге мүмкіндік береді. Ағымдағы шоттар бойынша мөлшерлемені 1% деңгейінде шектеу жоспарланып отыр деген сөзді бірнеше көзден естіп жүрмін. Бұл тыйымды жою туралы шешімді іс жүзінде сәндік шараға айналдырады.

«Мерзімді» депозит иллюзиясы

Реттеушінің ағымдағы шоттарға нарықтық пайыз есептеуге қарсы басты дәлелі — депозит базасының каннибализациясынан қорқу. Логикасы мынадай: ағымдағы шот бойынша төлем жасалса, адамдар депозит ашуды тоқтатады, ал банктерде «тұрақты» қорландыру жойылады.

Алайда бұл дәлел қазақстандық нарықтың шынайы жағдайына сай келмейді. Бүгінде заңнама мен практика былай қалыптасқан: Қазақстандағы стандартты депозит өз қасиеттері бойынша ағымдағы шоттан іс жүзінде еш айырмашылығы жоқ. Салымдардың көпшілігі жинақталған сыйақыдан айырылмай, ақшаны кез келген уақытта алуға мүмкіндік береді (мерзімсіз депозиттер).

Шын мәнінде, бұл екі құралдың арасындағы шек өшіп кеткен. Ағымдағы шотта да, «мерзімді» деп аталатын депозитте де ақша клиент үшін толық өтімді. Яғни банк үшін өтімділік тәуекелі екі жағдайда да бірдей: салымшы қаражатты картадан да, депозиттен де лезде шығарып ала алады.

Демек, ағымдағы шоттар бойынша мөлшерлемені 1%-ға дейін жасанды түрде төмендету банктер үшін өтімділік тәуекелі мәселесін шешпейді. Ол тек банктерге ағымдағы шотта жатқан клиент ақшасын пайдаланғаны үшін оған төлемеуге мүмкіндік береді. Қазақстанда алуға болмайтын мерзімді депозиттерді енгізуге талпыныс жасалды, бірақ олардың депозиттер құрылымындағы үлесі 15%-ға да жетпейді. Ең бастысы, оларды да мерзімінен бұрын алуға болады. Әлемдік тәжірибе елдердің тыйым салу практикасынан бас тартып жатқанын көрсетеді, ал ең жақсы кейс — АҚШ мысалы.

Тарих сабақтары: АҚШ басып қалған тырмалар

Шоттардағы қалдықтар үшін ақы төлеуге әкімшілік жолмен тыйым салуға тырысу — қазақстандық өнертабыс емес, әлем бұрыннан түзеп алған ескі қате. АҚШ-та 1933 жылдан бастап банктерге талап етуге дейінгі шоттарға пайыз есептеуге тыйым салатын әйгілі «Q ережесі» (Regulation Q) қолданылды.

2011 жылы бұл тыйым түпкілікті жойылды. Американдық реттеуші оны үш себеппен зиянды деп таныды, бүгін олар Қазақстанда айнадағыдай қайталануда:

Ақшаның «көлеңкеге» кетуі. Банктерде табыс таппаған клиенттер өтімділікті ақша нарығы құралдарына (Money Market Funds) шығарып жіберді. Тыйым банктерді қорғамады, керісінше, оларды қорландыру базасынан айырды. Айтпақшы, бізде қазір валюталық депозиттер мен қалдықтар бойынша дәл осындай жағдай болып жатыр: адамдар өтімділікті шетелдік қор нарығына және қолма-қол ақшаға жай ғана шығарып жатыр.

«Балдақ» экономикасы. Тыйымнан айналып өту үшін банктер мен корпорациялар күрделі схемалар (sweep accounts) құруға ресурс жұмсады: түнде ақша автоматты түрде табысты шоттарға аударылып, таңертең кері қайтарылатын болды. Бұл ешқандай экономикалық мағынасы жоқ, инфрақұрылымға пайдасыз жүктеме түсірді. Көптеген банктер ірі компанияларға осындай опцияны ұсынады, ал Фридом Банк депозиттік шотқа байланған картаны іске қосып та үлгерді.

Шағын бизнеске қатысты кемсітушілік. Ірі корпорацияларда тыйымнан айналып өтуге ресурс болды, ал шағын бизнес ақшасын 0% бойынша ұстауға мәжбүр болды. Тыйымның жойылуы әділдікті қалпына келтірді. Бізде шағын бизнестен бөлек, бюджеттік ұйымдар да зардап шегеді: оларға ақшаны депозитке орналастыруға заңнамалық тұрғыдан тыйым салынған, соның салдарынан бюджет жылына орта есеппен 200–300 млрд теңге жетіспей қалады, ал бұл ақша банктердің пайдасына кетеді.

Қазақстан бүгін бұл тәжірибені елемей отыр. Нарыққа әділ баға қалыптастыруға мүмкіндік берудің орнына, біз клиенттерді артық қимыл жасауға (ақшаны картадан депозитке және кері аударуға) мәжбүрлейміз немесе банктерге тегін ресурсты жай ғана сыйлаймыз.

Тегін ресурстағы аса жоғары пайда

Бұл жағдай орасан зор арбитраж тудырады. 18% базалық мөлшерлеме кезінде банктер ағымдағы шоттардағы (олардың көлемі шамамен 6 трлн теңге) қорландыруды іс жүзінде тегін (0–1%) алады.

Бұл секторға ауытқыған жоғары табыстылықты қамтамасыз етеді. Банктердің таза пайдасы рекорд жаңартып жатыр (2025 жылдың 11 айында 2,5 трлн теңгеден astам), ал капитал рентабельділігі (ROE) 30%-ға жетеді. Бұл біздің ірі банктерді әлемдегі ең табысты банктерге айналдырады, мұны қазір көпшілік мойындайды: әлемде бірде-бір ірі қаржы институтында мұндай табыстылық жоқ.

Бәсекелестікке соққы

Мұндай тәсіл монополияландыруды күшейтеді. Ағымдағы шоттар біркелкі бөлінбеген: олар топ-5 банкте шоғырланған. Ірі ойыншылар орасан зор көлемдегі тегін ақшаға қол жеткізеді, бұл оларды одан да табысты әрі күшті етеді.

Сонымен бірге мұндай транзакциялық базасы жоқ орта және шағын банктер қымбат депозиттер тартуға мәжбүр, сондықтан маржа бойынша ұтылады. Жағдайды теңестірудің орнына, 1% шектеуі бар «сәндік» реформа алыптар мен нарықтың қалған бөлігі арасындағы алшақтықты ғана арттырады және клиентке де, сектордың қаржылық тұрақтылығына да нақты пайда әкелмейді. Пайданың белгілі бір бөлігін алып қоюды валюталық депозиттер бойынша жоғарылатылған ең төмен резервтік талаптар есебінен жасауға шешім қабылданды. Бұл, мәні жағынан, екі мәселеге әкеледі:

Ең төмен резервтік талаптар бүкіл секторға таралады, ал аса жоғары табыстылық топ-5 банкте шоғырланған. Сондықтан бұл талаптар нақтылы түрде шағын және орта банктерге соққы болады, секторға кіруді одан сайын қиындатады және нарықты монополияландыруды күшейтеді.

Дәл валюталық міндеттемелер бойынша жоғарылатылған ең төмен резервтік талаптар банктердің валюталық қалдықтарды тартуын азайтуына әкеледі, бұл ақшаны қор нарығына шығаруға ынталандырады. Оның үстіне банктер мұны клиент үшін өздерінің инвестициялық құрылымдары арқылы жасай алады, бұл жалпы капиталдың шығып кетуін арттырады.

Өкінішке қарай, әзірге біз әдеттегідей халықаралық тәжірибені емес, ірі банктерге тиімді өзіндік жолды таңдап отырмыз. Ірі банктер бюджеттік ұйымдар, жеке тұлғалар және шағын кәсіпорындар есебінен өз пайдасын арттыруда, ал сол кезде халықтың нақты табысы өткен жылы 2%-ға төмендеді.