Реттеушілік арбитраж, екінші бөлім

Биылғы ақпанда мен банк секторындағы жағдайды біршама егжей-тегжейлі сипаттап, банк секторы таза пайдасының едәуір бөлігін ағымдағы шоттарға пайыз есептеуге тыйым салу мен валюталық депозиттер бойынша мөлшерлемені шектеу арқылы пайда болған арбитраждан түскен табыс құрайтынын көрсеттім. Өткен жылы банктер 2,5 трлн теңге жалпы таза пайдадан осы арбитраждардың есебінен 0,9 трлн теңге (36%) тапқан болса, тыйымдар күшіне енген 2019 жылдан бастап 2024 жылдың соңына дейін бұл сома 3 трлн теңгені құрады.

Ақыры биылғы жылға да қолым жетіп, егжей-тегжейлі есеп жасадым: банктер биыл ағымдағы шоттар мен валюталық депозиттер есебінен қанша тапты. Менің есебім бойынша, 8 айдағы 1,64 трлн теңге таза пайдадан банктер биыл тыйымдар мен шектеулердің есебінен 0,63 трлн теңге, яғни 38% тапты. Менің есебім бойынша, жыл соңына дейін арбитраж сомасы шамамен 950 млрд теңгені құрайды.

Басқаша айтқанда, мемлекет шектеулер мен тыйымдар арқылы жыл сайын шамамен триллионнан сыйлап отыр, ал биыл банктерге және олардың акционерлеріне шамамен 630 млрд теңге сыйлап қойды.

Өткен жазбамда екінші деңгейдегі банктердің осы қаражаттан қалай табыс табатынын жазғанмын: бұл — карталық шоттардағы, бюджеттік ұйымдар ұстайтын, сауда және басқа компаниялардың тегін қалдықтары, сондай-ақ мөлшерлемесі 1%-бен шектелген, кейін нарықтық мөлшерлемелермен қайта орналастырылатын біздің валюталық депозиттеріміз.

Бұл тыйымдар мен шектеулердің негізгі бенефициарлары — негізгі тегін қалдықтар мен валюталық депозиттерді өзіне шоғырландырған iri банктер. Капиталдың табыстылығы бойынша ТОП-5 банктің барлық қалғандарынан әлдеқайда жоғары екенін тексеру оңай, мұны да жазғанмын. Бұл банк секторының шоғырлануына, бәсекелестіктің азаюына және экономиканың нақты секторын несиелендірудің қысқаруына әкеледі.

Бірақ тағы бір үлкен мәселе бар — бұл капиталдың ағыны. Табыстылықты жасанды тұрғыда тежеу біздің ақшамыздың шетелге кетіп, өзге экономикаларға жұмыс істеуіне әкелетінін де жазғанмын. Жалған долларсыздандыруды қуалап, біз елден кететін доллардан айырылып жатырмыз, осылайша теңге бағамына қысым жасап, импорттық инфляцияға жол ашамыз.

Банктер экономиканы несиелеуге құлықсыз, өйткені ағымдағы шоттар мен валюталық депозиттерден түсетін жоғары табыс ірі банктердің экономиканы несиелеуге деген ынтасын толық жояды. Тек тұтынушылық несиелеу ғана жоғары табыстылықтың арқасында экономиканы несиелеуге аздап ынта береді, бірақ бұл да бағаға қысым тудырады, өйткені тауар ұсынысы өспей, сұранысқа ынта беру бәрін бағамен теңестіреді, біздің елде осыны көріп отырмыз.

МРТ-ны артық өтімділік есебінен ЕДБ табысының бір бөлігін алып қоюға тиіс құрал ретінде енгізу жағдайды іс жүзінде айтарлықтай жақсартпайды, өйткені мен әсерін де есептедім: ЕДБ табыстылығына жылдық ықпал шамамен 115 млрд теңгені құрайды, ал биылғы жылға ықпал 40 млрд теңге шегінде болады. Сонымен бірге арбитраждан түсетін табыс негізінен ірі банктерге тиесілі болса, МРТ барлығына соққы береді, яғни сектордың шоғырлануы арта түседі.

Ағымдағы шоттар мен валюталық депозиттерге қатысты тыйымдардан туындайтын реттеушілік арбитражды жою мыналарға мүмкіндік береді:

ЕДБ табыстылығын азайту. Осының есебінен ЕДБ тәуекелге бара бастайды және экономиканы несиелеуді арттырады, өйткені акционерлер үлкен табысқа әбден үйреніп қалған, бұл менеджментке несиелеуді арттыру қажеттігі тұрғысынан қысым жасайды.

Банк секторындағы активтердің шоғырлануын азайту, шағын және орта ЕДБ өсе бастайды, бұл бәсекелестікті арттырады, демек, нақты сектордың несиеленуіне де әсер етеді.

Жеке тұлғалардың, бюджеттік ұйымдар мен қарапайым компаниялардың табысын арттыру, өйткені бәсекелестіктің арқасында банктер табыстылықты бөлісуге мәжбүр болады.

Елден капитал ағынын азайту, өйткені депозиттер табыстылығы бойынша қор нарығының құралдарымен бәсекелесе бастайды.

Алайда экономиканың нақты секторын несиелеуді арттыру үшін бірқатар шараларды да жүзеге асыру қажет:

Ең алдымен банктерге валютамен несиелеу мүмкіндігін беру (бұл туралы кейін бөлек жазба жазамын).

Мәселелі берешек пен кепілдерді өндіріп алу кезінде кредиторлардың құқықтарын жақсарту, бұл болашақта мәселелі активтерді өндіріп алып, тез өткізуге болатынына сенімді болған банктерге көбірек тәуекел қабылдауға мүмкіндік береді.

Клиенттердің төлем қабілеттілігін анықтау мақсатында банктерді салық органдарының деректерімен интеграциялауды жалғастыру.

Бәсекелестік қалыптастыру мақсатында жаңа банктердің Қазақстан нарығына шығуына кедергілерді азайту.