Банктер туралы заң жобасына талдау

Бүкіл нарық күткен «Банктер және банк қызметі туралы» заң жобасы жарияланды. Бұл – қазіргі банк секторын өзгертуге және экономиканы ынталандыру мақсатында кредит беру мүмкіндіктерін кеңейтуге тиіс аса маңызды құжат. Жаңашылдық өте көп, оларды бір мақалада сипаттау қиын. Жалпы алғанда, ұсынылып отырған өзгерістер жақсы пысықталған, көптеген ережені біз үшін біршама прогрессивті деп атауға болады. Барлық жаңашылдық енгізілсе, бұл банк секторын дамытудағы орасан зор қадам болады.

Алайда, менің ойымша, толыққанды талқылау үшін негізгі ұсыныстарды неғұрлым егжей-тегжейлі қарап, өз сыни талдауымызды және ұсыныстарымызды беру қажет. Бірнеше жарияланымда өз ұсынымдарымды беріп көремін.

Ең маңызды жаңашылдықтан бастаймын – шағын ойыншылардың нарыққа шығуын едәуір жеңілдетуге тиіс базалық және әмбебап лицензиялардан.

Базалық лицензияның әмбебап лицензиядан негізгі айырмасы – капиталға қойылатын талап пен қызмет шектеулерінде. Базалық лицензия 10 млрд теңге капиталды талап етеді, активтердің ең жоғарғы көлемі – 500 млрд теңгеден аспауға тиіс, ал жеке тұлғалардың салымдары 10 млн теңгемен шектеледі.

Базалық лицензиясы бар банктерге кепілдік беруге, брокерлік және дилерлік қызмет көрсетуге, лизинг пен факторинг ұсынуға болмайды.

Базалық лицензиясы бар банктер қанағаттандыруға тиіс негізгі мақсаттан бастайық. ҚНРДА ойынша, 12 МҚҰ жеңілдетілген тәртіппен базалық лицензиясы бар банкке айнала алады деп болжануда. Өзіміз білетіндей, біздегі МҚҰ негізінен тұтыну кредиттеу нарығында, сондай-ақ ШОБ-ты жоғары пайызбен, жоғары тәуекелмен кредиттеу нарығында жұмыс істейді. Банкке айналу МҚҰ-ға тартылатын қаржыландыру құнын арзандатуға, сондай-ақ клиенттеріне төлемдер мен аударымдар бойынша базалық қызметтер көрсетуге мүмкіндік береді.

Капиталдың жеткіліктілігі бөлігінде нормативтер бойынша қандай талап болатыны әзірге толық түсініксіз, бірақ К1-дің қалыпты деңгейі 10% болады деп алған күннің өзінде, 10 млрд теңге капиталға кредит портфелі ЕДБ-нің бизнес-моделіне байланысты 50-ден 150 млрд теңгеге дейін, ал капиталдың жоғарғы шегі 20 млрд болғанда 150-ден 300 млрд теңгеге дейін өзгеріп отырады. Жалпы, активтер бойынша 500 млрд теңге қолайлы көрінеді.

Бірақ, менің ойымша, жеке тұлғалардың депозиттері бойынша 10 млн теңге шектеуін енгізу нарықта нақты бәсекелестік қалыптасуына кедергі болуы мүмкін. Біріншіден, сақтандыру сомасы ретінде 10 млн теңге баяғыда енгізілген, содан бері жинақталған жалпы инфляция кемінде 50% құрады. Екіншіден, менің ойымша, ЕЕК-ке байланыстырған дұрыс, сонда сомаларды жыл сайын өзгертудің қажеті болмайды, түзету ЕЕК өскен сайын автоматты түрде жүреді. Үшіншіден, бұл ағымдағы шоттарға қатысты ма, жоқ па, және шотқа, мысалы, 10 млн теңгеден асатын сома түссе немесе депозит бойынша сыйақы есептеу есебінен сома 10 млн теңгеден асып кетсе, мұндай жағдайда не істеу керек – ол да толық түсініксіз. Мысалы, ипотекалық немесе авто кредит берумен айналысуды жоспарлап отырған банктер арқылы 10 млн теңгеден асатын активтерді іске асыру қиындайды. Сондай-ақ бұл шектеу жеке кәсіпкерлерге қатысты ма, жоқ па, белгісіз – олар да жеке тұлға болып саналады және ШОБ-тың негізгі бөлігін құрайды.

Қызмет түрлері бойынша шектеу де біршама даулы. Жалпы, базалық лицензия тәуекелі аз операция түрлеріне берілуге тиіс. Брокерлік-дилерлік қызмет, лизинг, факторинг және банк кепілдіктері банктердегі ең аз тәуекелді қызмет түрлеріне жатады. Керісінше, мұндай қызмет түрлерін шектеуге болмайды, өйткені менің ойымша, негізгі мақсат экономиканың нақты секторын кредиттеуді дамытуға бағытталуға тиіс, ал базалық лицензияның қазіргі моделі шағын чекті тұтыну кредиттеу моделін көбірек меңзейді, ол инфляцияны үдетуден басқа үлкен пайда әкелмейді.

Осылайша, заңның ұсынылған нұсқасында біршама парадоксалды жағдай қалыптасады: банктер заңды тұлғалардан қаржыландыру тартып, одан кейін тұтыну кредиттерін беруге ынталандырылады. Бұл модель, әрине, жұмыс істейді, бірақ вариативтілікті қатты шектейді және әртүрлі клиенттерге назар аударуды талап етеді.

Бірақ, менің ойымша, базалық лицензиялардың негізгі мақсаты экономиканың нақты секторын, әсіресе ШОБ-ты кредиттеуді дамыту болуға тиіс.

Сондықтан нақты секторды кредиттеу нарығын дамыту үшін мынадай шаралар қажет деп санаймын:

Жеке тұлғалар бойынша шектеуді 100 млн теңгеге дейін өзгерту, ЕЕК-ке байланыстыру және кез келген соманы қабылдауға мүмкіндік беру, бірақ мұндай соманы сақтау мерзімі 30 күннен аспауға тиіс. Бұл жеке кәсіпкерлердің көп бөлігін қамтуға және оларға қызметтердің толық спектрін ұсынуға мүмкіндік береді.

Базалық лицензиясы бар банктер үшін қор нарығындағы жұмысқа, лизинг пен факторингке, сондай-ақ банк кепілдіктері нарығына қойылған шектеулерді алып тастау. Бұл жағдайда өнімдерді және скоринг модельдерін, сондай-ақ мұндай кредиттерді беру процесін келісу қажеттігін жазған дұрыс. Тәуекел параметрлері түсінікті стандартталған өнімдер жеке кредиттерге қарағанда тәуекелге аз ұшырайды. Мысалы, бір кредит сомасын 200 млн теңгеден аспайтындай етіп шектеуге болады. Бұл ШОБ субъектілеріне көбірек кредит беруге және экономиканы кредиттеуді кеңейтуге мүмкіндік береді.

Базалық лицензиясы бар банктерге әмбебап лицензияны алудың жеңілдетілген рәсімі құқығын беру маңызды, себебі активтері 500 млрд теңгеге жеткен банктердің капиталы үлкен ықтималдықпен 20 млрд теңгеден асады және ресми түрде әмбебап лицензияға қойылатын талаптарға сай болады.