Банк секторы неге соншалықты табысты

Салық кодексі мәселесі қызу талқылануда. Алдыңғы жарияламада жазғанымдай, қосымша табысты қайдан алуға болатынын талдау тиімдірек. Бұрын құрылыс саласына мұқият назар аударуды ұсынған болсам, бүгін банк секторына қайта оралып, оның неге соншалықты табысты екенін түсіндіргім келеді.

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің жиынтық есебіне сәйкес, 2024 жылы банк секторы салық төлегенге дейін 3 трлн теңге тапты. Корпоративтік табыс салығы (КТС) 451 млрд теңгені құрады, ал салық төленгеннен кейінгі жалпы табыс 2,55 трлн теңге болды. Бұл — соңғы 15 жылдағы рекордтық көрсеткіш.

Ең алдымен КТС бойынша тиімді мөлшерлемені есептеу керек. Қарапайым есептеулер 15% береді. Теория жүзінде, барлық шығыстар шегерімге жатпайтынын ескерсек, қарапайым компания үшін мөлшерлеме 20%-дан сәл жоғары болуы тиіс. Алайда банк секторында бағалы қағаздардан алынған табысты салық салудан босату жеңілдіктеріне байланысты (табыс салықтан босатылады) тиімді мөлшерлеме 15% болды. Мен түсінгенімдей, мемлекеттік бағалы қағаздар (МБҚ) бойынша жеңілдіктерді 2026 жылдан бастап жою жоспарлануда, өйткені бұл ауытқу төленетін КТС-ті азайтып қана қоймай, экономиканың нақты секторын кредиттеуге деген ынтаны да төмендетеді. МБҚ бойынша тиімді мөлшерлеме шын мәнінде номиналдыдан 20% жоғары. Мысалы, МБҚ мөлшерлемесі 15% болса, кредиттеу туралы шешім қабылдау үшін салыстыру жүргізілетін тиімді мөлшерлеме 18,75% болады. Басқаша айтқанда, тәуекелсіз кредиттеу мөлшерлемесі 18,75% құрайды.

Енді банк жұмысының жеңілдетілген құрылымын қарастырайық. Банк депозиттер және өзге де қаржы құралдары арқылы клиенттердің қаражатын тартып, оны әртүрлі активтерге: кредиттерге, бағалы қағаздарға, Ұлттық Банктегі және басқа қаржы институттарындағы депозиттерге орналастырады. Базалық мөлшерлеме — ақшаның құнының белгілі бір төменгі бағасы. Егер тәуекелсіз активтің салық жеңілдігі болса, төменгі баға салық сомасына өседі. Сондықтан банк нарыққа орналастырмаған барлық қаражатты Ұлттық Банкке қайта қаржыландыру мөлшерлемесінен 1% шегеріп, соған сәйкес береді. Егер қазір мөлшерлеме 15,25% болса, Ұлттық Банк орналастырылмаған ақшаға 14,25% мөлшерлемемен пайыздық табыс есептейді. Егер бұл валюталық қалдықтар болса, мөлшерлеме халықаралық бағалармен айқындалады және ФРЖ мөлшерлемесінен белгілі бір маржаны шегергенге шамамен тең. Менің ойымша, Ұлттық Банк доллар қабылдауды шамамен 3,5% мөлшерлемемен жүргізеді.

2024 жылы екінші деңгейдегі банктердің (ЕДБ) жалпы пайыздық табысы 7,41 трлн теңгені құрады. Осы соманы қолма-қол ақша мен негізгі құралдарды шегергендегі орташа жылдық активтерге бөлсек, жылдық 14% орташа мөлшерлеме шығады. 53,4 трлн теңгенің шамамен 10 трлн теңгесі валютада, делік, 4% мөлшерлемемен орналастырылғанын ескерсек, 2024 жылы теңгемен орналастырудың тиімді мөлшерлемесі 16,3% болғанын есептеуге болады.

Осылайша, Ұлттық Банк базалық мөлшерлеме арқылы орналастырудың ең төменгі бағасын белгілейді. Алайда міндеттемелер жағында жағдай басқаша. Олар да базалық мөлшерлемеге жақын болуы, одан шағын маржа шегерілуі тиіс сияқты, бірақ іс жүзінде олай емес. ЕДБ үшін қаражат тарту құнының жиынтық есебін қарастырайық.

2024 жылы ЕДБ 3,97 трлн теңге пайыздық шығыс шеккен, ал ЕДБ-нің 2024 жылғы орташа міндеттемелері 47,4 трлн теңгені, яғни жылдық 8,38%-ды құрады. Валюталық бөлікті де есептейік: ол 10 трлн теңге, оның 4 трлн теңгесі 0%-бен, 6 трлн теңгесі 1%-бен тартылады, бұл шамамен 0,6% тиімді тарту мөлшерлемесін береді. Сонда ЕДБ салымдарының теңгелік бөлігі орташа есеппен 10,46%-бен тартылатынын есептеу қиын емес. Бұл 2024 жылы шамамен 15% болған базалық мөлшерлемеден айтарлықтай төмен.

Банктердің аса үлкен табысының басты себебі дәл осында жатыр. ЕДБ ақшаны Ұлттық Банк оларға төлейтін ең төменгі мөлшерлемеден едәуір төмен бағамен тартады. Бұл — соңында банк секторы үшін өте тиімді болып шыққан реттеудің салдары.

Банктердің 2024 жылы реттеудің арқасында қанша тапқанын және бұған не істеу керегін есептейік. Шын мәнінде, депозиттер әдетте базалық мөлшерлемеге жақын — 12–14% бағамен тартылады. Алайда 2018 жылы Ұлттық Банк ағымдағы шоттарға пайыз есептеуге тыйым салды. Бұл — карталық шоттардағы қалдықтар, ағымдағы шоттардағы бюджет қаражаты, депозитке аударуға үлгермеген сауда компанияларының түсімі және басқа да іркіліп қалған қаражат. 2024 жылы мұндай ақшаның жалпы сомасы орташа есеппен 9,2 трлн теңгені құрады, оның 3,6 трлн теңгесі — валютада. Бұл ЕДБ 0%-бен тартып, Ұлттық Банк пен ФРЖ мөлшерлемесімен орналастыратын қаражат. Өткен жылы ЕДБ осы арбитражда теңге есебінен (ҚР ҰБ мөлшерлемесі орташа 14,61% минус 1%, орналастырудың орташа мөлшерлемесі — 13,61%) 762 млрд теңге (5,6 трлн × 13,61%), ал валюталық қалдықтар есебінен 126 млрд теңге (3,6 трлн теңге × 3,5%) тапқанын есептеу қиын емес. Жалпы, ағымдағы шоттар есебінен ЕДБ банктік реттеудің арқасында 888 млрд теңге пайда тапты.

Бірақ бұл ЕДБ үшін тыйымдар қамтамасыз еткен табыстың барлығы емес. Банктерде валюталық депозиттер бойынша мөлшерлемелерге де шектеулер бар. Кезінде дедолларизация үшін валюталық депозиттерге жылдық 1% шектеу енгізілген болатын. ФРЖ мөлшерлемелерді көтергенге дейін бұл айтарлықтай арбитражға әкелмеді. Енді ФРЖ мөлшерлемесі едәуір өскендіктен, ЕДБ-де кемінде 2,5% тәуекелсіз арбитраж пайда болды. 2024 жылы жалпы валюталық депозиттер 6,4 трлн теңгені құрады, олар 2,5% қосымша маржа, яғни 160 млрд теңге пайда әкелді.

Жалпы, 2024 жылы реттеушілік шектеулер қамтамасыз еткен банктердің жалпы пайдасы 1,048 трлн теңгені құрады. Бұл — бюджеттік ұйымдар, халық және заңды тұлғалар алмай қалған пайда. ЕДБ-дегі теңгелік ағымдағы қалдықтарды ұстаушылар арасында заңды тұлғалардың негізгі ұстаушылары — бюджеттік ұйымдар, ал бұл 3,3 трлн теңге, яғни бюджет алмай қалған 449 млрд теңге.

Сондықтан мемлекет реттеушілік арбитражды жоймай, КТС-ті 5%-ға арттыруды жоспарлаған кезде, бұл ЕДБ үшін үлкен соққы болмайды. Алайда барлық арбитражды алып тастасақ, бюджет пен халық қосымша 1 трлн теңге пайда ала алады, сонда банк секторының табыстылығы бұлай жоғары болып көрінбейді. 2018 жылдан бері ЕДБ реттеушілік арбитражда қанша тапқанын санасақ, сома бірнеше триллион теңгені құрайды, ал бұл мемлекеттің соңғы 10 жылда банктерге көрсеткен көмегінің көлемінен едәуір асып түседі.

Реттеушілік арбитражды жою банктерді экономиканы кредиттеуге де ынталандырады. Ағымдағы табысқа үйренген акционерлер пайданы жоғалтуға мүдделі болмайды, демек, қазіргі табыстылықты сақтау үшін оларға қосымша кредиттік тәуекелдерге барып, кредиттеуді кеңейтуге тура келеді. Банк секторы кредиттер бойынша мөлшерлемелерді көтеруге мәжбүр боламыз деп дәлелдеуі мүмкін, бірақ бәсеке жоғары болғанда және мемлекеттік бағдарламалар бойынша мөлшерлемелер шектелгенде, мөлшерлемелердің өсу ықтималдығы өте төмен.