2024 жылғы қаржы секторы туралы сұхбат

2024 жылғы қаржы саласындағы қиындықтар мен жетістіктер,

2025 жылдан не күтесіз?

2024 жылдың басты сынағы бюджет болды. Қазір біз бюджеттік дағдарысты көріп отырмыз, оны алдыңғы жылдардағы толық дұрыс емес экономикалық саясат туғызды. Салықтық түсімдермен еш қамтамасыз етілмеген мемлекеттің өнімсіз шығыстарының үлкен өсуі бюджет тапшылығының орасан зор болуына әкелді, ал бұл тапшылық толығымен Ұлттық қордың есебінен жабылды. Мемлекеттік шығыстардың күрт өсуі ел ішіндегі инфляциялық үдерістерді үдетті, соның салдарынан Ұлттық Банк базалық мөлшерлемені көтеруге мәжбүр болды. Жоғары базалық мөлшерлеме экономиканың нақты секторын кредиттеуді тежейді. Сонымен қатар көптеген салаға 6%-дық кредит беріп келген мемлекеттің қосымша жүктемесі артты, өйткені нарықтық және мемлекеттік мөлшерлемелердің арасындағы айырма ұлғайды. Субсидиялау айтарлықтай нәтиже берген жоқ, субсидиялардың тиімділігі де күмән туғызады. Тапшылықтың үлкендігі мен мөлшерлемелердің жоғары болуы салдарынан мемлекеттік борышқа қызмет көрсетуге жұмсалатын бюджет шығыстары өсті. Ұлттық қордан бөлінетін жоғары трансферттер теңге бағамын біраз уақыт мығым ұстап тұрды. Бұл өнеркәсіптің дамуына да, ел бюджетінің кірісіне де кері әсер етті, нәтижесінде біз теңгенің бір сәтте күрт құнсызданып, бір доллар үшін 530 теңгеге дейін төмендегенін көрдік. Қаржы секторының жетістігі ретінде банк секторы таза пайдасының өсуін атауға болады. Оны жоғары базалық мөлшерлеме, банктердің пайдалылығын арттыратын реттеудегі олқылықтар және бәсекенің болмауы туғызды. Екінші жағынан, банк секторының қазіргі капиталдандырылу деңгейі банктердегі ықтимал дағдарыстан уайымдамауға мүмкіндік береді, ал ЕДБ-нің қазіргі жай-күйі ықтимал экономикалық дағдарыстарға төтеп беруге жеткілікті.

Бюджет тапшылығы, теңгерімсіз фискалды саясат және экономиканы тұрақты субсидиялау экономикада құрылымдық теңгерімсіздікке әкелді, ол қазір валюта бағамына әсер етіп отыр. Қазіргі құбылмалылыққа тек ішкі факторлар ғана әсер ете ме?

Валюта бағамы ішкі факторларға ғана емес, сыртқы факторларға да байланысты. Сіз атап өткен ішкі факторлар бағамға шынымен де өте қатты әсер етеді және олар ұзақ мерзімді сипатта болады. Ал сыртқы факторларға энергия ресурстарының (мұнай, газ, уран), металдардың және басқа да пайдалы қазбалардың бағасын жатқызу керек: олар еліміздің сауда балансына, яғни валютаға деген сұраныс пен ұсынысқа тікелей әсер етеді. Сондай-ақ сыртқы факторларға рубль бағамы да жатады, себебі Ресей — біздің басты сауда серіктесіміз. Мысалы, Ресейде рубль бағамы құлдыраса, ресейлік тауарлар Қазақстандағы баламаларынан арзандап, ресейлік тауарлардың импорты артады. Бұл ел сауда балансын нашарлатады, біздің валютамыз автоматты түрде қысымға ұшырайды, ал тауарлардың бағалық алшақтығын теңестіру үшін теңге бағамы құнсызданады. Біз ЕАЭО құрамындамыз, сондықтан протекционистік шаралар бізде жұмыс істемейді.

Сауда қатынастарын жүргізетін кез келген елдің валютасының құнсыздануы біздің бағамға қалай да әсер етеді.

Соңғы 15 жылда теңге 400 есе құнсызданды. Кейбір сарапшылар экономикада құрылымдық өзгерістер болмаса, небәрі 10 жылдан кейін доллар 2000 теңгеге дейін қымбаттайды дейді. Теңге бағамын реттеу біздің үкіметтің немесе Ұлттық Банктің мүмкіндігінен тыс па? Теңгедегі экономиканың тұрақтылығы үшін қандай бағыттар басымдыққа ие болуы тиіс?

Ел экономикасының құрылымы теңге бағамына шынымен де қатты әсер етеді. Экономиканы құрылымдық тұрғыда қалай өзгертуге болатыны түсінікті болмаса, кез келген валюта бағамын реттеудің экономикалық мәні жоқ. Валюта бағамы ел төлем балансына тікелей әсер етеді, ал бағам тұрақты болуы үшін, ең алдымен, бізде сыртқы факторларға тәуелді емес тұрақты экспорт болуы тиіс. Қазір біздің экспорттың негізін пайдалы қазбалар құрайды, ал өңдеу өнеркәсібінің үлесі мардымсыз. Технологиялық экспортты дамыту үшін бізде еңбек өнімділігі шетелдік баламаларынан жоғары болатын өнімді салалар дамуы керек. Қазақстанға технология мен инвестиция әкелетін технологиялық компаниялар келуі үшін жақсы инвестициялық климат болуы тиіс, ол көптеген факторға (жұмыс істейтін сот жүйесі, құқық қорғау жүйесі, монополияға қарсы заңнама, салық жүйесі, салалық реттеу және т.б.) байланысты. Сондай-ақ бәсекеге қабілетті кәсіпорындардың өсуі үшін технологияны дамытуға ынтаны төмендететін кәсіпорындарды субсидиялау емес, барлық кәсіпкерге тең жағдай жасау маңызды. Кез келген жеңілдік көлденең болуы керек, ол берілсе, әрбір кәсіпкер оны пайдалана алуы тиіс. Мысалы, ортақ инфрақұрылымды құру барлық кәсіпкерге қолжетімді болады, сол сияқты елден экспортты қолдауды да экспортпен айналысатын кез келген кәсіпкер пайдалана алады. Меніңше, біз Канада мен Австралияның тәжірибесін пайдаланып, тау-кен салаларын дамытуымыз керек, ал ол үшін жер қойнауын пайдалану заңнамасын ырықтандыру қажет. Қазір бұл бағытта үлкен өзгерістер жүріп жатқанын көріп отырмыз, алайда консервативті басшылар бұл өзгерістерді түрлі сылтаумен жиі тежейді.

Ұлттық Банк бағамға тек қысқа мерзімді кезеңде ғана әсер ете алады, ал Үкімет елдің экономикалық саясаты арқылы теңгенің ұзақ мерзімді бағамына әсер етеді.

Қазіргі теңге бағамы сізге қандай көрініс еске салады? Біздің экономикамыздың әлеуетін теңгенің қазіргі жағдайымен салыстыруға бола ма?

Теңге бағамы — біздің экономикамыздың айнасы. Біздің елімізде «голландтық ауру» бар екенін көріп отырмыз. Экономикалық өсім негізінен мемлекеттік шығыстармен қолдау тауып отыр, ал ол шығыстар көбіне мұнай секторының есебінен (Ұлттық қор арқылы) қаржыландырылады. Технологиялық салалардың дамуы өте әлсіз жүріп жатыр. Мұндай модель теңгенің тұрақтылығына көп әсер етпейді, өйткені біздің өндірушілер халықаралық ойыншылармен әзірге қатты бәсекелесе алмайды, ал мұнай кірістері, өкінішке қарай, қазіргі өмір сүру деңгейін ұстап тұруға жеткіліксіз.

Қазақстан экономикасын қалай көтеруге болады? Экономиканың, қаржы секторының дамуын тежеп отырған басты проблема не?

Қазақстан экономикасын дамыту үшін нарықты ырықтандыруға, институционалдық ортаны дамытуға және жаңа ойыншылардың кіруіне кедергілерді жоюға бағытталған неғұрлым батыл құрылымдық реформалар қажет. Экономиканы мемлекеттік қолдаудың өзі толық қайта қаралуы тиіс, өйткені қазіргі ынталандыру құралдары тиімсіз, мемлекет жұмсаған әрбір теңге үлкен мультипликативтік әсер бермейді. Осы тұрғыдан алғанда, маған Маргарет Тэтчердің тұсындағы Ұлыбританияның мысалы ұнайды: ол билікке келген соң түбегейлі реформалар жүргізді. Олардың 70-жылдардың соңы мен 80-жылдардың басындағы жағдайы біздің қазіргі жағдайымызды қатты еске салады: салалардың шамадан тыс реттелуі, экономикадағы мемлекет үлесінің көптігі және Үкіметтің әлеуметтік бағыттылығы. Біз жекешелендіру арқылы экономикадағы мемлекет үлесін қысқартуымыз, бағаны ырықтандыруды жеделдетуіміз, жер қойнауын пайдалануды ырықтандыруды жеделдетуіміз, инвестициялық климатты жақсартуымыз, реттеудегі салалық кедергілерді азайтуымыз керек.

Банк жүйесінде мемлекет банктер тәуекелсіз-ақ біршама көп ақша тауып отыратын жүйе құрғанын көреміз, бұл экономиканың нақты секторын кредиттеуді тежейді. Біздің банктер жеке тұлғалар тұрғысынан технологиялық жағынан алға озған, бірақ заңды тұлғаларды кредиттеу өте құлықсыз жүріп жатыр, оның көптеген себебі бар, ал бізде олар мемлекеттік саясаттың салдары болып отыр. Бірнеше мысал келтірейін. Мысалы, ағымдағы шоттарға сыйақы есептеуге тыйым салынуы базалық мөлшерлеме өскен сайын банктердің кірісі өсуіне әкеледі, ал нөлдік мөлшерлемедегі қалдықтардың негізгі ұстаушылары бюджеттік ұйымдар мен жеке тұлғалар болғандықтан, осы сегменттер ЕДБ пайдасына кететін миллиардтаған теңгеден айырылып жатқанын көреміз. Валюталық депозиттерге де қатысты осы жағдай: ЕДБ оларды 1%-бен тартады да, тәуекелсіз 3-4%-бен орналастырады, өйткені бізде валюталық депозиттер бойынша мөлшерлемеге шектеу бар. Немесе бағалы қағаздар бойынша жеңілдік ақшаны кредитке емес, бағалы қағаздарға салуға ынталандырады, өйткені кредиттеудің экономикалық тиімділігі болуы үшін мөлшерлеме бағалы қағаздар бойынша мөлшерлемеден 20%-ға жоғары болуы керек, ал мұндай кредиттер тартымсыз болып қалады. Осындай мысалдар көп, олар жалпы алғанда қаржы жүйесін ел экономикасы үшін жұмыс істеуге ынталандырмайды.

Қазақстан ресейлік банктердің кетуінен ұтты ма?

Жалпы алғанда, бәсекенің кез келген қысқаруы бүкіл ел үшін ұтылыс болып табылады, өйткені бәсеке бүкіл салаға дамуға ынта береді. Ресейлік банктердің кетуі қаржы секторының дамуына жалпы алғанда сөзсіз теріс әсер етті. Ресейлік банктер экономиканың нақты секторын кредиттеген ең ірі институттардың бірі болды, олардың кетуімен кәсіпкерлер үшін кредиттердің қолжетімділігі қатты азайды. Қазақстанда қаржы нарығына кірудің кедергілері жеткілікті жоғары, сондықтан біз елеулі жаңа ойыншыларды көрмейміз. Қазір банктер туралы заңға өзгерістер енгізу жоспарлануда, ал ҚНРДА айтып отырған алғашқы бастамалар үміт тудырады, өйткені шектеулі лицензиялар енгізу ұсынылып отыр, бұл бәсекені айтарлықтай күшейтуі мүмкін. Бірақ өзгерістердің нәтижесін біз 3-4 жылдан ерте көрмейміз.