Корпоративтік кредиттеудің әлсіздігінің себептері туралы лонгрид

Корпоративтік кредиттеу тақырыбында лонгрид жазуды жөн көрдім, өйткені әр деңгейде корпоративтік кредиттеу жағынан жағдайымыз нашар деген сөзді естіп жүрміз. Кредиттеу бар сияқты, бірақ ол тұрақты өспейді және экономикалық өсімнің катализаторы бола алмай отыр. Бұл тақырыпта көп рет жазғанмын, бірақ ойларымды ешқашан бір жарияламаға жинақтаған емеспін. Мұнда кредиттеудің өспеуінің негізгі себептерін және ол үшін не істеу керегін баяндап көрейін.

Ұлттық Банктің кредиттеуді тежейтін банктік реттеуі

Елдегі кредиттер бойынша мөлшерлемелер әрдайым базалық мөлшерлемеден жоғары тұрады, өйткені Ұлттық Банк кез келген артық өтімділікті нарықтан базалық мөлшерлеме минус 1% бойынша алып қояды. Бұл жерде банктерге пассивтердің қанша тұратыны маңызды емес. Алайда барлық банктердің балансын алып, банктік пассивтердің өзіндік құнын есептесек, ол базалық мөлшерлемеден едәуір төмен болады (менің бағалауым бойынша 8-10% шамасында). Бұл бізде ағымдағы шоттарға пайыз есептеуге тыйым салынғандықтан болып отыр, ал ағымдағы шоттар банк пассивтерінің үштен бірін құрауы мүмкін: бюджеттік ұйымдардың қалдықтары, карталық шоттардағы қалдықтар, операциялық күн аяқталғаннан кейін компаниялардың ағымдағы шоттарына түскен түсімдер — мұның бәрі банктерге нөлдік пайызбен тиеді. Сондықтан қайта орналастырудан түсетін маржа жеткілікті болған кезде банктердің экономиканы кредиттеуге ынтасы болмайды, олар тәуекелсіз қаржы құралдарына орналастырып, 5-6% маржа табады. Бұл тыйым бюджеттік ұйымдардың миллиардтаған теңгені алмай қалуына әкелді, ал банктер сол ақшаға Қаржы министрлігінің бағалы қағаздарын сатып алып, өздеріне айтарлықтай жақсы пайда қамтамасыз етеді. Парадокс болғанымен, тек бізде ғана Қаржы министрлігі теңгені 14-15%-бен бюджеттік ұйымдардан нөлге алатын банктерден қарызға алады, ал бюджеттік ұйымдар сол ақшаны банктерден қарызға алатын Қаржы министрлігінен алады.

Валюталық қалдықтармен де жағдай осындай: Ұлттық Банк депозиттерді 1% мөлшерлемемен шектейтіндіктен, ал нарықтарда тәуекелсіз 4% және одан жоғары мөлшерлемемен қайта орналастыруға болатындықтан, банктердің тәуекелі бар активтерге қайта орналастыруға ынтасы жоқ. Оның үстіне, бізде валюталық кредиттер бойынша капитал тұрғысынан іс жүзінде ынтаны тежейтін фактор бар (бұл туралы кейінірек жазамын). Бұл норманы долларсыздандыру үшін енгізген болатын, ол кезде капитал нарықтарында доллардағы мөлшерлеме нөлге жақын еді. Қазір жоғары мөлшерлемелерден тек банктер ғана пайда табады. Менің ойымша, Ұлттық қордан орасан зор қаражат алынып жатқан жағдайда, бұл нормадан бас тарту теңге бағамын неғұрлым нарықтық дәліз шегінде ұстауға және қазіргідей теңгерімсіздіктерді жинақтамауға көмектеседі. Дегенмен Ұлттық Банкті түсінемін, өйткені ол үшін инфляция маңызды, ал ол үшін теңге мықты болуы керек. Бюджет теңгерімсіздігі мен экономикалық өсім Ұлттық Банктің мандаты емес, дегенмен жұмыссыздық статистикасын есептеп, жұмыссыздық деңгейі бойынша мандатты да Ұлттық Банкке берген өте дұрыс болар еді, сонда олар өздерінің басты мандатын орындау үшін нақты айырбас бағамын нығайтуға тым беріліп кетпейтін еді. Бірақ бұл жерде Ұлттық Банкке әділдік танытуымыз керек: ол мемлекеттің жалпы экономикалық саясатының кепілінде отыр, ал бұл саясат мойындалған халықаралық стандарттарға мүлде сәйкес келмейді.

Үкіметтің тиімсіз бюджеттік (фискалды) саясаты

Әрине, көпшілік бюджеттік саясаттың корпоративтік кредиттеуге қандай қатысы бар деп сұрайды. Қазір түсіндіріп көрейін. Мемлекеттің бюджеттік саясаты мемлекеттік кірістер мен шығыстардың тиімділігіне негізделеді, ал мұнда кез келген тиімсіздік кредиттеудің тежелуіне әкеледі.

Салық жеңілдіктері. Бір кездері қор нарығын дамыту үшін мемлекет бағалы қағаздардан алынатын кірістерді салықтан босатты. Бір жағынан, бұл қор нарығын айтарлықтай жақсы дамытуға мүмкіндік берді, екінші жағынан, борыштық нарықтағы негізгі ойыншылар — банктер мен БЖЗҚ, ал сауда жасалатын бағалы қағаздардың басым бөлігін мемлекеттік және квазимемлекеттік сектордың қағаздары құрайды. Банктер қор нарығының барлық қатысушылары сияқты осы кірістерден КТС төлемейді. Нәтижесінде, егер Қаржы министрлігі жылдық 14-15%-бен орналасатын болса, банктердің тәуекелмен кредит беруге ынтасы болуы үшін мөлшерлеме кемінде 20%-ға жоғары болуы керек, өйткені кредиттен түскен кірістен ЕДБ 20% КТС төлейді. Сондықтан 14,25% базалық мөлшерлеме кезінде ЕДБ үшін тиімді мөлшерлеме 17,8% болады. Бұған 3-4% тәуекел құнын қоссақ, бизнес үшін 20-21% тиімді мөлшерлеме шығады. Басқаша айтқанда, салық жеңілдіктерінің салдарынан бізде базалық мөлшерлеме қатты бұрмаланған. Салықсыз кірістер бойынша жеңілдікті тек жеке тұлғаларға қалдырып, заңды тұлғалар үшін, соның ішінде ЕДБ үшін бұл жеңілдікті алып тастау керек. Айтпақшы, бұл бюджетке қосымша 200-300 млрд теңге береді.

Бизнесті субсидиялау. Көпшілік, әрине, субсидияларды алып тастауға қатты қарсы болады, бірақ шектеулі ресурстар жағдайында субсидиялар макродеңгейде тежеуші фактор болып табылады. Жеке кәсіпорын тұрғысынан қарасақ, мұнда жағдай аман қалғандар қателігіне ұқсас. Егер шешімді тек субсидия есебінен аман қалғандар бойынша ғана қабылдасақ, құрал жұмыс істейтін сияқты көрінеді, бірақ субсидияны ала алмайтын және оны алғандардың нарықтық емес артықшылығы салдарынан дами алмағандарға қарасақ, жалпы алғанда кредиттеу өспейтін көрініс шығады. Мұны қабылдау қиын, бірақ іс жүзінде солай. Субсидия болмаса, кәсіпкер кредит алмайды, өйткені оның бәсекелестері субсидиямен жұмыс істейді, ал бізде субсидиялар шамамен наурыз-сәуірде таусылады. Бұл кредит алуға деген ниетті шектейді. Көпшілік арзан кредит сұрайды, бірақ оған тек инфляцияны төмендету, тәуекелді азайту және бәсекелестікті арттыру арқылы қол жеткізуге болады. Инфляция мемлекеттік шығыстарға байланысты төмендемейді, институционалдық өрісіміздегі прогрестің аздығынан тәуекел төмендемейді, бәсекелестіктің жоқтығынан банктердің маржасы азаймайды. Бәрі мемлекеттің қолында, бірақ бұл әр бағыттағы үлкен өзгерістерді талап етеді.

Шектен тыс мемлекеттік шығыстар және әлеуметтік шығыстардың жылдам өсуі. Мемлекеттік шығыстардың экономика өсіміне сәйкес келмейтін өсуі үлкен теңгерімсіздіктерге әкеледі, мәселе тек бюджет тапшылығының өскенінде ғана емес, сонымен қатар тұтынушылық кредиттеудің өсіп жатқанында да. Неге екенін түсіндірейін. 2020-2024 жылдары мемлекеттік шығыстардың өсімі негізінен бюджет қызметкерлерінің жалақысының, зейнетақылардың, әлеуметтік төлемдердің және т.б. өсуі есебінен болды. Мұндай өсім бір жағынан көптеген азаматтардың әл-ауқатының артуына әкеледі, екінші жағынан, бұл адамдардың кредит төлеу қабілеті өседі, соның салдарынан жалақы 25%-ға өскенде нақты бір адам болашақта бұрынғы лимиттен екі-үш есе көп кредит алуға қабілетті болады. Бюджет қызметкерлері — банктер үшін ең жақсы клиенттер, өйткені олардың жалақысы тұрақты, сондықтан бізде маржасы өте жоғары тұтынушылық кредиттеу өсуде. Орта есеппен корпоративтік сектор кредитті 20%-бен алса, тұтынушылық кредиттер 30-40% мөлшерлемемен беріледі. Тұтынушылық кредиттеудің күрт өсуі инфляцияға әкеледі, өйткені ұсыныс көбеймей, сұраныс өседі. Ал инфляция халықтың нақты табысын жеп қояды, сондықтан жалақыны көтеруге бағытталған барлық әрекеттердің әсері өте қысқа мерзімді болады. Сондай-ақ тұтынушылық кредиттеу импорттың өсуіне және бағамға қысымға әкеледі. Мемлекеттік шығыстарды қысқарту керек, ал олардың өсімі елдегі инфляциядан жоғары болмауға тиіс. Сондықтан инфляция мен базалық мөлшерлемені төмендету үшін мемлекеттік шығыстардың өсуін шектеу керек.

Арнаулы салық режимдері түріндегі ШОБ үшін салық жеңілдіктері. Салық жеңілдіктері бір жағынан ШОБ-ты дамытуды ынталандыруға тиіс, бірақ екінші жағынан, олар орта компанияларды ұсақталуға және ашық болмауға қатты итермелейді, бұл олардың өсуіне мүмкіндік бермейді, өйткені олар нашар басқарылатын, жүйелі емес және ашық емес болып қалады. Бұл банктер үшін шағын компаниялар топтарын талдауды, оларды шоғырландыруды және сенімді талдау жасауды өте қиындатады. Нәтижесінде олардың кредит төлеу қабілеті қатты төмендейді, ал орта компаниялардың жалпы өсуінің орнына біз кредитке қабілетсіз шағын бизнестің өсуін көріп отырмыз. Менің ойымша, жеңілдіктерді, мысалы, аудиторлық есебі бар, директорлар кеңесі бар, құрылымдық түрде компаниялар тобы жоқтарға беру керек. Осылайша дәл корпоративтік басқару жүйесі көтермеленеді, бұл жалпы корпоративтік кредиттеу секторына да оң әсер етеді.

Банк секторын реттеудегі олқылықтар

Банк секторы соңғы 8 жылда қатаң тазартудан өтті және қазір жақсы жағдайда тұр, бірақ «сүттен ауызы күйген үріп ішеді» дегендей, реттеуді жеңілдетуге болатын тұстар бар.

Валюталық кредиттеу. Бір кезде банктердің көпшілігі өз қарыз алушыларының валюталық тәуекелін қадағаламады, соның салдарынан көптеген банктер орасан зор шығынға ұшырады. Жеке тұлғаларды валютамен кредиттеуге бірізді түрде тыйым салынды, заңды тұлғаларды валютамен кредиттеу шектелді. Бізде валюталық қаржыландыру өте арзан тұратынын ескерсек, валюталық тәуекелдерді есепке алғанның өзінде валютамен кредит алған тиімді, бірақ өкінішке қарай, ЕДБ валютамен кредитті толық көлемде бере алмайды. Бізде баяғыда-ақ қалқымалы бағам енгізілген, біржолғы девальвациялар күтілмейді, яғни валюталық тәуекелді басқаруға болады. Біртіндеп жеңілдіктер беру керек. Қазір валюталық түсім болмаса, валюталық кредиттер 200% салмақпен бағаланады. Қазір оны 150%-ға дейін қысқартуға болады, ал валюталық түсім ретінде тек таза валюталық түсімдерді ғана емес, түсімі валюталық құнмен корреляцияланатындарды да тануға болады. Мысалы, компания импорттық тауар сатса, олардың бағасы валюталық бағамен толық корреляцияланады және теңге құнсызданса, саудагерлер бағаны автоматты түрде түзетеді. Сол сияқты, компания жер қойнауын пайдаланушыларға қызмет көрсетсе, әдетте сервистік компаниялар қызметтерін долларға бағалайды және бағада халықаралық сервистік компанияларға бағдарланады. Қарыз алушылардың осы санаттарына капитал бойынша жеңілдіктерді қазірдің өзінде беруге болады.

Мәжбүрлі қайта құрылымдау және себеттер бойынша талаптар. Қазақстандағы инвестициялық жобалар әрдайым тәуекелге ұшырайды және әрдайым қарыз алушы мен банк қалағандай іске аспайды. Бұл тұрғыда ҚНРДА тарапынан да шектен тыс талап бар, ЕДБ тәуекел менеджерлері тарапынан да шектен тыс талаптар бар. Әдетте тәуекел менеджерлері қарыз алушыны банкке тәуелді ұстау үшін қаржыландыру көлемін және кредитті қайтару мерзімдерін қысқартуды жақсы көреді. Қарыз алушылардың банкпен келіссөз жүргізу күші жоқ, олар тәуекел менеджерлерінің кез келген ұсынысына келіседі, соның салдарынан қарыз алушы жеткіліксіз кредит пен көтерілмейтін мерзімге ие болады. Бірақ қарыз алушыға кейін келісіп алу оңайырақ, қазір келісуге уақыт жұмсағаннан гөрі, өйткені жобаларда уақыттың құны өте жоғары. Іс жүзінде тәуекел менеджері шешім қабылдаған сәтте провизиялар туралы ойламайды, ал кейін жобалық қаржыландырудағы қарыз алушы кейінге қалдыруды сұраған кезде, ол бірден үшінші себетке түсіп кетеді және ол бойынша провизиялар талап етіледі. Менің ойымша, банктерді инвестициялық жобалар бойынша қалыпты мерзім беруге ынталандыру керек. Ол үшін реттеуші деңгейінде шешім қабылдауды стандарттау қажет.

Кепілдік саясаты. Соңғы бес жылда ЕДБ кепіл мүлікті өткізу және онымен жұмыс істеу, проблемалы қарыз алушылармен жұмыс істеу тұрғысынан тек қатаңдатуға ұшырап келеді. Жеке тұлғаларға қатысты кейбір қатаңдатулар негізделген болуы мүмкін, ал проблемалы қарыз алушы кәсіпкерлерге қатысты бұл ынтаны тежейтін әрекет. Баяғыда, БТА дағдарысынан кейін, банктерге компаниялардағы үлестерге иелік етуге тыйым салынды, кейін мүлікті балансқа қабылдау шектелді, содан кейін жерге үш жылдан артық иелік етуге тыйым салынды, кейін өткізу кезіндегі дисконт шектелді, одан кейін коллекторларға сатуға тыйым салынды және т.б. Проблемалы қарыз алушыларды көтермелей отырып, мемлекет бизнесті кредиттеуді толықтай тежейді, өйткені ЕДБ әрдайым тәуекелден шығады. Жоғарыда сипатталған жоғары кірістермен қатар, ЕДБ үшін ірі бизнесті кредиттеудің мүлде мәні жоқ. Мұның бәрі Қазақстанда кепілдердің өндіріп алу кезінде қандай да бір маңызды рөл атқаруын тоқтатқанына және кредиттің қайтарылуына кепілдік болмай қалғанына әкеледі. Мысалы, ЕДБ зауытты кепілге алып, қарыз алушы проблемалы болып қалса, ЕДБ зауытты балансына алғанға дейін зауыт сынық темір үйіндісіне және қалдық құны кепіл құнынан есе кем жер телімне айналады. Сондықтан ЕДБ-ге зауыттың құнын сақтау және оны кредиттік тәуекелдерді жабуға жеткілікті барабар бағамен өткізу мақсатында өз басқаруын қоюға және кепіл мүлікті барынша қысқа мерзімде алуға мүмкіндік беру маңызды. Ол үшін ЕДБ-нің компаниялардағы үлестерге, әсіресе ірі жобаларда иелік ету құқығы болуы өте маңызды. Компанияда үлестің болуы банктерге тек пайыздан ғана емес, сонымен бірге өркениетті әлемдегідей компаниялар құнының өсімінен де табыс табуға мүмкіндік береді. Ірі компанияларда ЕДБ-серіктестің болуы жобаны корпоративтік басқаруға да өте оң әсер етеді және тәуекелдерді қатты азайтады, өйткені ЕДБ жобаның ағымдағы жай-күйіне қол жеткізе алады. Банктер жер қойнауын пайдалану келісімшарттарын өте тез өндіріп алып, кейін сата алуы үшін жер қойнауын пайдалану саясатын толықтай қайта қарау да өте маңызды. Қазір мұның бәрі уәкілетті министрліктерге толықтай тәуелді. Ал жер қойнауын пайдалану бізде экономикалық өсімнің негізгі драйвері болып табылады.

Микробизнесті кредиттеу талаптарын қайта қарау. Көптеген ЕДБ-де жеке тұлғаларды кредиттеу бойынша статистика бұрмаланған, өйткені кепілмен берілген тұтынушылық кредиттердің жартысына жуығы тұтынушылық мақсатқа емес, бизнеске алынған, өйткені тұтынушылық кредитті алу әлдеқайда оңай. Оған тек бір құжат және кепіл керек, ал бизнес мақсатына тонналаған құжат ұсыну қажет. Сондықтан жеке тұлғалардың кепілді кредиттерінің қазіргі портфелін талдап, бизнестің осы сегментін кредиттеуді толықтай жеңілдету керек. Менің ойымша, лимит 150-200 млн теңге шамасында болуға тиіс.

Жаңа банктер ашуға қойылатын талаптар. Банк секторындағы проблемалардың аясында 20 жылда жауап шара ретінде банктерге қойылатын талаптар қатты қатаңдатылды және қазір банк саласына кіруге өте үлкен тосқауыл бар. Бір жағынан, бұл тұрақтылық береді, ал екінші жағынан, бәсекелестік қарқынды түрде төмендеді және қазір бізде ол іс жүзінде жоқ. Өкілдік функцияларды немесе ірі бизнеске есеп айырысу-кассалық қызмет көрсетуді атқармайтын, шын мәнінде жұмыс істеп тұрған банктер 10-12-ден аспайды. ЕДБ маржасын төмендету үшін олардың арасындағы бәсекелестікті, яғни нарықтағы санын арттыру керек. Ол үшін қолайлы ортадан бөлек, банктер ашуға ыңғайлы талаптар жасау қажет. Менің ойымша, ниш-банктер мен нео-банктер реформасынан бастау керек, оларға капитал бойынша талаптарды айтарлықтай жеңілдетуге болады, бірақ сақтандыру, пайыздық мөлшерлемелердің шоғырлануы және т.б. арқылы пассивтерді (тартылатын депозиттерді) бақылауды күшейту керек. Шектеулі банктік лицензия алған бұл қаржы ұйымдары кейін уақыт өте келе әдеттегі банктер секторына өтеді.

Институционалдық орта және басқа да бастамалар

Институционалдық орта инвестиция тартудың ең маңызды бөліктерінің бірі болып табылады. Институционалдық ортаны дұрыс дамыту өте көп оң нәтижеге, соның ішінде корпоративтік кредиттеудің артуына әкеледі.

Банкроттық, оңалту және кепіл ұстаушы кредиторлардың құқықтары. Банкроттық туралы заң бізде үнемі жетілдіріліп жатқан сияқты, бірақ бәрібір толық жұмыс істемейді. ЕДБ банкрот етуді ұнатпайды, қарыз алушылар кредитті қайтармау үшін жиі оңалту схемасын пайдаланады. Соттардың шешімдері өте қарама-қайшы, олардың мүлде біркелкілігі жоқ. Субъективизм өте көп және біздегі соттарды шешім қабылдауда бейтарап деп атау өте қиын. Сондықтан Банкроттық туралы заңды толықтай қайта жазу, субъективизм мүмкіндігін жою және негізгі кредиторға түпкілікті шешім шыққанға дейін басқаруды алуға мүмкіндік беру керек. Мен заңгер емеспін, бірақ негізгі кредитор компания бақылауын, ең болмағанда шектеулі әрекеттермен, мысалы, 30 күн ішінде алуға тиіс мерзімдерді нақты белгілеу керек сияқты. Кепіл ұстаушы кредиторлар кепілді меншікке ең көбі 90 күн ішінде алуға тиіс. Бұл кепілдердің құнын қатты арттырып, корпоративтік кредиттеу саласындағы тәуекелдерді азайтады.

Құқық қорғау және сот органдары. Кез келген реформаның ең маңызды бөлігі сот жүйесіне бағытталуға тиіс шығар. Менің ойымша, бір-екі жылдан кейін бізде ірі дауларының көпшілігі АХҚО-да қаралады, өйткені АХҚО соты мен арбитражы ағылшын құқығы бойынша жұмыс істейді және ондағы судьялардың бәрі шетелдіктер. Бірақ АХҚО соты біздің бүкіл экономикамызға қызмет көрсете алмайды, сондықтан өз соттарымызда тәртіп орнату керек. Біздің соттарда біркелкілік жоқ, көбіне қарама-қайшы шешімдер шығарылады. ЕДБ үшін бұл тек өзін қорғау ғана емес, сонымен бірге өз сатып алушыларынан, салық органдарынан, құқық қорғау органдарынан, мемлекеттен және квазимемлекеттік сектордан өте осал қарыз алушыларды қорғау мәселесі. Бұл тәуекелдерді арттырады, ал ЕДБ жобаларды қарау кезінде мұның бәрін ескереді. Мысалы, әкімдікте басшылық ауысты, ал кәсіпкердің әкімдікпен ұзақмерзімді келісімшарты бар. Әкім өз компаниясын әкелгісі келіп, алдыңғы кәсіпкерді шығарып жібере бастайды, оған жай ғана өте қолайсыз жағдай жасайды. Актілерге қол қоймайды, төлемдерді кешіктіреді және т.с.с. Көбіне мұндай қарыз алушы сотта жай ғана ұтылып, кейін банкрот болады, ал зардап шегетіндердің қатарында банк те болады. Өзім басқарған кезде банк тарапынан осыған ұқсас жағдайда бір қарыз алушыны қорғап шыққанымыз есімде, өкінішке қарай, мұндай кейстер бойынша әкімдіктерге ұтылып отырдық. Бір-екі рет кездесуге де барғанмын, маған сотта сіздің мүмкіндігіңіз жоқ деп тура айтты, шынымен де мүмкіндік болмады. Біздегі АЫҚ пен Полиция көрсететін құқық қорғау жүйесі де қылмыстық қудалауға өте субъективті қарайды және көбіне банк қызметкерлері қысым мен қорқыныш астында жүреді. Мұнда тотальді реформа керек. Мысалы, банк банкрот болған кезде орта буын персоналының көбі зардап шегіп, қылмыстық қудалауға ұшырайды, дегенмен көптеген шешімдерге жұмыстан шығару қаупімен қол қойылатыны барлығына белгілі, ал шешім бойынша қабылданғанның өзін басқаша түсіндіруі мүмкін, сондықтан кредиттік комитет мүшелері өте қатты қауіпсіздендіріліп, ірі жобаларды кредиттеуге тосқауыл жасайды.

Банктер компанияларды белсенді түрде талдап, кредит ұсына алуы үшін салық деректеріне қолжетімділік қажет. Қарыз алушылар қалай болғанда да салық есептілігін тапсырады, өйткені қазір бұл міндетті талап, сондықтан банк клиенттерінен қолжетімділікке рұқсат алынған жағдайда, бұл салық құпиясын бұзу болып саналмайды және банктер кредиттер бойынша шешім қабылдауды жеделдете алар еді.

Жекелеген банктік өнімдерді, әсіресе кредит тәуекелдері мен қарау мерзімдерін айтарлықтай қысқарта алатын жылжымайтын мүлік лизингін дамыту керек. Жеке-дара жеткізу тізбектерін қаржыландыруды дамыту қажет, бұл кепілсіз сауда қаржыландыруын ұсынуға мүмкіндік береді.

Бастамалар тізімін әлі жалғастыруға болады, бірақ жалпы алғанда, барлық мемлекеттік органдардың кешенді көзқарасынсыз елдегі корпоративтік кредиттеуді өзгерту өте қиын болады, өйткені ел экономикасын басқарудың барлық элементтері өзара байланысты, ал ЕДБ үшін КТС мөлшерлемелерін көтеру мен әкімшілік қысыммен ғана кредиттеу мәселесін шешу өте қиын.