Тақырып бойынша
Орыс тілінен жасанды интеллект көмегімен аударылған. Түпнұсқа: орыс тіліндегі нұсқа
Автор Қазақстанның болашағы мен дамудағы серпіліс мәселесін қарастырады және экономиканы «қолмен басқарудың» орнына институттар құру қажет екенін дәлелдейді. Ол адам құқықтары, жеке меншік, тәуелсіз сот, сайлау және басқа да негізгі институттарды, оларды құрудың қиындығы мен реттілігін талқылайды.
Жуырда мен досыммен әртүрлі тақырыпта подкаст жазып алдық, жақында эфирге шығады. Эпизодтардың бірі Қазақстанның болашағына арналды. Сұрақ мынадай болды: таяу және алыс болашақта бізді не күтіп тұр және қалай серпіліс жасауға болады. Дәл осы сұраққа толығырақ тоқталғым келеді.
Егер құс ұшқан биіктен қарасақ, жалпы алғанда біз қолмен басқарылатын, орташа статистикалық дамушы елміз, айта кету керек, аз-кем қалыпты әрі қолайлы деңгейдегі. Бұл жаман өмір сүріп, баяу жоғары жылжуымызға жеткілікті. Бірақ рейтингтерде бізден жоғары тұрған басқа елдер одан да жылдам немесе шамамен біз сияқты қарқынмен жылжып келеді. Демек, жалпы алғанда біз кешегіден гөрі жақсы өмір сүретін боламыз, бірақ басқалармен салыстырғанда айтарлықтай жоғары көтерілеміз деу неғайбыл. Мұның көп себебі бар, оларды түбегейлі, ауқымды күш салмайынша жою өте қиын. Ал басты себеп мынада: біз институттар құрудың орнына қолмен басқарылатын экономика құруға тырысып жатырмыз. Өкінішке қарай, жұмыс істейтін базалық институттарсыз экономиканы кез келген құру тұрақсыздыққа тәуелді болады, ал болашақта билікке келген кез келген көрегендігі жоқ адам мұның бәрін бір сәтте күйретуі мүмкін.
Институттарды құру өте қиын, өйткені бұл адамның жүйе ішінде билігін жоғалта бастап, жүйенің бақылауына түсетінін мойындауды талап етеді. Адам жүйеде қандай орын алса да, министр ме, Жоғарғы сот төрағасы ма, прокурор ма, тіпті Президент пе, бәрібір.
Менің ойымша, маңызды институттар көп емес.
Біріншісі және ең маңыздысы — адам құқықтары институты. Бұл адам құқықтары бәрінен жоғары тұрады және оларды бұзған кез келген адам сөзсіз жазаланады деген сөз. Өкінішке қарай, бізде адам құқықтарымен жағдай мінсіз емес: тұрмыстық зорлық-зомбылықтан бастап, қылмысы дәлелденбеген адамдарға шығарылатын айыптау үкімдеріне дейін.
Маңыздылығы бойынша екінші институт — жеке меншік институты. Егер меншік заңды жолмен алынса және керісі сотта дәлелденбесе, адамды жеке меншігінен айыруға болмайды.
Екі жағдайда да бұл институттар жұмыс істейтін сот жүйесі болғанда ғана жұмыс істейді. Біздегі сот жүйесін сынамайтын жалқаудан басқа адам жоқ. Жұмыс істейтін сот жүйесінсіз өз құқығыңды қорғау өте қиын. Соттар шынымен жұмыс істеуі үшін олар тәуелсіз болуы, жоғары уәждемеге ие болуы және іріктеуге өте жоғары конкурс болуы керек. Дұрыс сот жүйесін қалай құруға болатынын заңгерлер менен жақсы біледі.
Сот жүйесі сайлау институты жұмыс істегенде ғана тәуелсіз бола алады. Елдегі барлық сайлау транспарентті, ашық әрі бейтарап болғанда ғана көптеген институттардың тәуелсіз болуына мүмкіндік туады.
Бұл тізімді әрі қарай жалғастыра беруге болады: корпоративтік құқық институттары, құқық қорғау органдарының институттары, азаматтық қоғам институттары, тәуелсіз БАҚ институттары, саяси партиялар институттары және т.б.
Осы институттардың бәрін шынымен жұмыс істейтіндей етіп құру өте қиын және ең бастысы, қорқынышты. Өйткені мұнда басқа бір түйінді мәселе бар: біздің қоғам ақты қарадан ажыратуға дайын ба? Себебі алғашқы жасалуы тиіс реформалар өте ауыр болады, және әркім белгілі бір реформаларды қолданудан өз болашағын жақсы жағынан елестете алмайды. Бәріне жалақыны көтеруге немесе несиелерді кешіруге уәде берген саясаткер бюджет шығындарын қысқартамын, базалық мөлшерлемені көтеремін және несиелер қымбаттайды деген саясаткерден әлдеқайда көп дауыс алатыны анық. Тек бірінші саясаткер жоғары инфляцияға және халықтың одан бетер кедейленуіне әкеледі, ал екіншісін жай ғана сайламайды, өйткені нәтиже дәл қазір және осында керек. Бұл тұрғыда Түркия өте көрсеткіш мысал: Ердоған сайлауға дейін өте популистік шешімдер ұсынды, ал сайлауда жеңіске жете салысымен нарықтық реформалар жасай бастады.
Әрине, барлық институттар жұмыс істей бастауы үшін жоспар және алдымен азаматтық қоғам институттарын құру, содан кейін тәуелсіз БАҚ құру, сосын ғана саяси партияларды құрып, одан әрі сайлау процесіне және жоғары тұрған институттарды қалыптастыруға көшу керек екенін нақты түсіну қажет.
Өкінішке қарай, шынымен жұмыс істейтін институттарсыз Азия жолбарыстары сияқты серпіліс жасау іс жүзінде мүмкін емес, ал кез келген қолмен басқару әдістері тек жергілікті әсер береді және жұмыс істейтін жүйеге емес, жеке тұлғаларға қатты тәуелді болады.