Реттеушілік шектеулер (нөлдік шоттар, валюталық лимит, құнды қағаздар бойынша жеңілдіктер) банктерге қалай аса жоғары пайда әкелді

Банк секторына шолуларды оқып отырып, сектордың пайдалылығы жалпы алғанда өсіп келе жатқанын көріп отырмын. Банктер қазір аз ақша тауып жатқан жоқ, ал кредит беру өспей тұр. Менің түсінігімде, бұл банк ортасында қандай да бір елеулі теңгерімсіздіктердің бар екенін білдіреді. Менің ойымша, қаржы секторының қазіргі қолайлы жағдайы 2016-2017 жылдардағы daғдарыстан кейін реттеу ортасының өзгеруі нәтижесінде қалыптасты. Реттеушілер бір проблемамен күрескенде, банктердің қазіргі уақытта табыс табуына қалай байқаусызда көмектескенін түсіндіруге тырысамын.

2018 жылы ағымдағы шоттарға сыйақы есептеуге тыйым салынды. Мақсат — мемлекеттік ұйымдардағы жемқорлықпен күрес болды, өйткені банкирлер ағымдағы шоттарды тарту үшін комиссиялық төлейді деп есептелген. Шын мәнінде, тегін шоттар үшін оларды түрлі тәсілдермен тартуға деген ынта әлдеқайда жоғары, себебі банктер ағымдағы шоттардан орасан зор қаражат табады. Банктер ақшаны нөлдік мөлшерлемемен тартып, оны тәуекелсіз 16,75 %-бен орналастырады. Карт-шоттардағы қалдықтар мен ағымдағы шоттардағы қалдықтар барлық пассивтердің шамамен 30-40 %-ын құрайтындықтан, қаржы секторының қандай ақша табатынын шағын есеп-қисаппен кез келген адам шығара алады. Айтпақшы, бұл бюджет үшін де алынбай қалған табыс, өйткені депозит орналастыруға тыйым салынған ұйымдардың қаражат қалдықтарын орналастырудан түсетін кірісі жай ғана жоғалды.

Банктерде валютадағы депозиттерге шек қойылған. Қазір бұл шек 1 % құрайды. Принципінде, ФРЖ мөлшерлемесі нөлде болған кезде бұл қалыпты еді. Қазір ФРЖ мөлшерлемесі 5 %-ға жетті. Бұл әлемдегі бірінші сыныпты қарыз алушылар үшін қаржыландыру құны кемінде 6-7 % болатынын білдіреді, ал бізде құны 1 % болған, сол күйінде қалды. Табиғи түрде, валюталық қарыз алу өсті, ал банктер осы шектеуден қосымша маржа алады. Бұл жағдайда депозиттердің долларлануымен күрестік, дегенмен, менің ойымша, бұл нарықтық экономика қағидаттарын бұзады және теңгерімсіздіктер туғызады. Нәтижесінде банктер ААА рейтингі бар банктерге қарағанда әлдеқайда арзан қаржыландыруға ие болды.

Банктер ноталар мен облигациялардан түсетін кірістерге салық төлемейді. Банктердің өтімділік қоры орасан зор, ол облигациялар мен ноталарға жұмсалады, ал осы кірістерден олар бюджетке салық төлемейді. Соның салдарынан банктердің орналастырудың тиімді мөлшерлемесі 16,75 % емес, 20,9 % болады. Яғни банктердің экономиканы 20,6 % мөлшерлемеден төмен кредиттеуінде мағына жоқ.

Банктер валюта бағамдарының құбылмалылығынан әрдайым табыс табады, өйткені олар позиция ашуға, сондай-ақ құбылмалылық кезеңінде спредтерді арттырып белгілеуге мүмкіндігі бар. Реттеу құбылмалылық болатындай етіп жасалған. Мұның бәрін дәл құбылмалылықпен, дәлірек айтқанда теңгенің әлсіреуімен күрес барысында жасады. Кез келген тыйымның теңгерімсіздікке әкелетінін ұмытпайық. Теңге бағамын ұстап тұру үшін қарапайым компаниялардың валюта сатып алуына тыйым салынды, ал квазимемлекеттік компаниялар түсімінің 50 %-ын айырбастайды. Сонымен бірге Ұлттық Банк бюджетті толықтыру үшін мезгіл-мезгіл валютаны ірі көлемде сатады. Бұл қалай жұмыс істейді? Ұлттық Банк валюта сатқанда, оны сатып алатын ешкім жоқ: тек импорттаушылар ағымдағы келісімшарттар бойынша сатып алады. Сәйкесінше, бағам қатты нығаяды. Ұлттық Банк валюта сатуды тоқтатысымен, теңге әлсірейді, өйткені импорттаушылар ағымдағы қажеттіліктері үшін валюта сатып алуды жалғастырады. Әлемдік тәжірибеде компаниялар теңгенің нығайғанын көрсе, болашақ келісімшарттар үшін валютаны алдын ала сатып алады, осылайша сұраныс пен ұсынысты теңестіреді, тәуекелдері мен залалдарын хеджирлейді, ал бағам аз құбылмалы болады.

Менің ойымша, экономикадағы теңгерімсіздіктерді түбегейлі болдырмау және банктерді Ұлттық Банк ноталары мен Қаржы министрлігінің облигацияларын емес, нақты секторды кредиттеуге ынталандыру мақсатында қаржы секторына арналған реттеу ортасын түзету қажет.