Екінші деңгейдегі банктерге көрсетілген көмек: оны не үшін сынайды

Мемлекет көрсеткен екінші деңгейдегі банктерге (ЕДБ) көмекке қатысты мәселелер көптеген пікірталас тудырып отыр. Бұл шешімнің дұрыс болған-болмағанын айта алмаймын, дегенмен бүгін ЕДБ-ге көрсетілетін көмектің қалай жұмыс істейтінін және бұл қолдауды қазір қайтарып алу немен қауіпті екенін түсіндіргім келеді.

Қазақстанда банктерге көмек үш тәсілмен жүзеге асырылды, оның қазір тек борыш түріндегі көмегі қалды:

Капиталға кіру, бұл кезде негізгі акционерлерге белгілі бір кезең ішінде үлестерді қайта сатып алу мүмкіндігі беретін опцион беріледі. Бұл тәсіл 2009 жылы белсенді қолданылды.

Проблемалық активтерді Проблемалық кредиттер қорына номиналды құны бойынша сатып алу. Бұл схемада кредиттер мен кепіл мүлкі қарыз алушылардың берешек сомасы бойынша сатып алынды, ал олардың нақты құны нарықтық құнынан едәуір төмен болатын. Осылайша банк шығынды активтерден арылып, осы шығындарды жабуға құрылған резервтерді қалпына келтіру мүмкіндігіне ие болды. Бұл түсіну үшін ең оңай, бірақ ең әділетсіз тәсіл.

Борыштық құралдарды нарықтық мөлшерлемеден әлдеқайда төмен мөлшерлемемен беру. Бұл тәсіл мемлекет қолданған соңғы көмек түрлерінде кең тарады. Төменде көмектің бұл түрі қалай жұмыс істейтінін сипаттаймын.

Жоғарыда аталған борыштық құрал облигация немесе мемлекеттің не квазимемлекеттік сектордың ЕДБ-де орналастырған ұзақ мерзімді депозиті түрінде берілуі мүмкін.

ЕДБ-нің басты проблемасы мынада: банктерге пруденциалдық нормативтерді сақтау және тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін капитал қажет. Капитал жеткіліксіз болса, банк өз функцияларын атқара алмайды және оны қосымша капиталдандыру немесе тарату керек. Капиталдың жеткіліктілігі капиталдың тәуекелі бар активтерге (кредиттер, негізгі құралдар, материалдық емес активтер, дебиторлық берешек, бағалы қағаздар) қатынасы ретінде есептеледі. Активтер бойынша тәуекелдер өскенде банктер резервтер құруға немесе дисконттарды тануға міндетті, бұлар шығыс болып табылады және пайда мен капиталды азайтады. Дағдарыс басталғанда кредиттер бойынша қайтарылмау өседі, мөлшерлемелер артады, ЕДБ резервтер құрады, дисконттарды таниды, бұл олардың капиталының жеткіліктілігін төмендетеді.

Сондықтан ЕДБ-ге көмектесу үшін дағдарыс кезеңінде капиталды қолдауға жеткілікті көлемде пайда түсіруге мүмкіндік беретін құрал қажет болды.

Бұл үшін ХҚЕС 9 бойынша әділ құн бойынша есепке алынатын ұзақ мерзімді қаржы құралдары пайдаланылды. Бұл қалай жұмыс істейтінін мысалмен көрсетемін.

Банк қаржы активін (облигация немесе депозит) 15 жылға, мысалы, жылдық 4% мөлшерлемемен тартса, ал қазіргі мөлшерлеме, мысалы, жылдық 14% болса, онда банк осындай активті балансында ұстаған әр жыл үшін 10 жыл ішінде 10% пайда алады, ал ақшаның құнына дисконтталған мұндай пайда активті тарту сәтінде пайда ретінде танылады. Мысалы, мұндай активті 100 млрд теңге көлемінде тарту 57 млрд теңге біржолғы пайда әкеледі және сол сәтте капитал сонша сомаға артады. Одан әрі балансте борыш келтірілген құны бойынша көрсетіледі, біздің жағдайда бұл — 43 млрд теңге, ал бұдан кейін есепте осы борышқа жылдық 4% емес, жылдық 14% нарықтық мөлшерлеме есептеледі және ұстаудың 15-ші жылына қарай пайыздарды есептеу есебінен борыш сомасы 100 млрд теңгеге тең болады. Банк 100 млрд теңгені қайтарғанда, борыш толығымен жабылады, ал пайда қаржы құралын алудың алғашқы сәтінде-ақ танылған болатын.

Сондықтан қаржы құралын мерзімінен бұрын қайтарып алса (оны заңды түрде жасау оңай емес), ЕДБ қайтарып алу сәтінде танылған борыш сомасы мен борыштың номиналды шамасы арасындағы айырманы бір мезгілде тануға тиіс болады. Көптеген банктер көмек алғалы әлі көп уақыт өтпегендіктен, шығындар айтарлықтай болады және бұл ЕДБ-нің капиталдануына қатты әсер етеді.

Сонымен қатар, мемлекеттік көмек болған кезде дивидендтер төлеуге болмайды деген ұстанымды толық қолдаймын, алайда қандай ЕДБ-нің және қандай мөлшерде нақты көмек алғаны туралы мәселе неғұрлым егжей-тегжейлі талдауды қажет етеді, өйткені бұл мәселеде бәрі аса айқын емес.