Ел экономикасын қалай дұрыс ынталандыру керек

Қазақстанда республикалық бюджеттің, Ұлттық қордың және Ұлттық Банк қаражатын пайдалана отырып, экономиканың дамуын ынталандыратын мемлекеттік бағдарламалар көп. Алайда бағдарламалардың көпшілігінің мәнін оқығанда, нақты қандай мақсат көзделетіні және бұл немесе басқа мемлекеттік бағдарлама нені ынталандыратыны түсініксіз.

Менің ойымша, кез келген мемлекеттік бағдарлама тек елдің ЖҚҚ-сын арттыруды ынталандыруы тиіс. Жекелеген бағдарламалар елдегі жұмыспен қамтуға бағытталуы мүмкін, дегенмен мен жалғыз ЖҚҚ-ның өзі жеткілікті деп есептеймін. Кәсіпкерлерді қолдаудың екінші өлшемі – бизнестің тұрақтылығы. Егер бизнес тұрақсыз болып, мемлекеттік бағдарламалардан ажыратылған бойда бірден бәсекеге қабілетсіз болып қалса, мұндай бизнесті ынталандыруға болмайды.

Қазір мемлекеттік бағдарламалар жекелеген салаларды немесе жекелеген тауар топтарын дамытуға бағытталған. Бірақ мұндай мақсат қою дұрыс емес қана емес, ел үшін өте зиянды да.

Түсінікті болу үшін айтайын: ЖҚҚ – жалпы қосылған құн. Жалпы қосылған құн әртүрлі тәсілмен есептеледі, бірақ негізінен еңбек ресурстарына жұмсалған шығындардан, пайдадан және негізгі құралдардың амортизациясынан тұрады деп саналады.

Яғни өзіндік құнда еңбекке жұмсалған шығындар мен пайданың үлесі неғұрлым жоғары болса, елде соғұрлым ЖҚҚ-ның үлкен үлесі жасалады.

Сондай-ақ ЖҚҚ тауарлардың жалпы шығарылымынан аралық тұтынуды (басқа ұйымдардан сатып алынған тауарлар, жұмыстар мен қызметтерге (ТЖҚ) жұмсалған шығындар) алып тастау арқылы да есептеледі. Егер өндірісте аралық тұтыну ретінде ел ішінде жасалған ТЖҚ пайдаланылса, бұл да елдің ЖҚҚ-сын арттырады, өйткені аралық тауарларды тұтыну өседі. Ал өндірісте импорттық ТЖҚ пайдаланылса, шығындардың бұл бөлігі басқа мемлекеттердің кірісіне кетеді. Сондықтан импортқа тәуелділігі жоғары салаларды ынталандыруға болмайды.

Бұған қоса, ынталандырудың мұндай тәсілі елдің төлем балансына қысым түсіреді, ал бұл теңге бағамына қысым жасауға әкеледі, өйткені эксп___ттен түсетін валюта импорт бойынша төлем жасау үшін валюта сатып алуға жеткіліксіз болып қалады.

Бюджет есебінен ынталандыру зиянды болатын біздің шындығымыздан бірнеше мысал келтірейін. Біріншіден, бұл – автокөлік саласы: кедендік баждар, кәдеге жарату алымы және тіркеуге қою құны бойынша үнемдеу болмаса, кейбір жағдайларда оның ЖҚҚ-сы тіпті теріс болады. Екіншіден, бұл – тұрғын үй құрылысы, өйткені пәтер жөндеуін ескерсек, импорттың үлесі өте жоғары. Үшіншіден, бұл – Қазақстанда жай ғана өлшеп-оралатын, буып-түйетін әртүрлі тауарлар өндірісі, мысалы, шай өндірісі.

Сонымен қатар негізгі құралдардың амортизациясына жеке тоқталу керек, ол да ЖҚҚ құрамына кіреді. Болашақта басқа тауарлар жасау арқылы амортизацияланатын кез келген күрделі құрылыс елдің ЖҚҚ-сын арттырады. Осы тұрғыдан алғанда, жолдар, электр желілері, кәріз жүйелері, ЖЭО, құбырлар, темір жолдар, мелиорация, суару жүйелері және т.б. салуды ынталандыру керек. Дәл осы себепті тұрғын үй құрылысын ынталандыру да толық дұрыс емес, өйткені бұл күрделі құрылыс болашақта қосылған құн жасауға енді қатыспайды.

Экономиканы ынталандыруды дұрыс бағалаудың екінші өлшемі – саланың тұрақтылығы. Мұнда да дұрыс емес шешімдер ретінде келтіруге болатын мысалдар бар. Мәселен, қарапайым бұйымдар өндірісі. Өндіріс ауқымы болмаса, қарапайым бұйымдар өндірісі жаһандық әлемде бәсекеге қабілетсіз болады, өйткені олардың өзіндік құны ауқымды көлемде өндірілетін аналогтарымен салыстырғанда өте жоғары болады. Мысалы, шүберек қыстырғыш, унитаз, араластырғыш, тіс щеткасы және т.б. өндірудің мәні жоқ. Немесе бұл өндіріс осы өнімді көп мөлшерде экспорттай алатындай үлкен болуы керек. Алайда бұл екіталай.

Көпшілік менен: «Олай болса, салалар бөлінісінде экономиканы дамыту мақсатында нені ынталандыруға болады?» деп сұрайды. Қазақстанда жаһандық тұрғыда мұндай салаларға тау-кен өнеркәсібі, аграрлық сала, тау-кен өнеркәсібінің келесі қайта өңдеу сатылары, туризм, кез келген қызмет көрсету, ІТ саласы, инфрақұрылым құрылысы, Қазақстанда өндірілген аралық өнімді пайдаланатын тамақ өнеркәсібі, тыңайтқыштар өндірісі және т.б. жатады. Бірақ мұнда салаларды шектеуге болмайтынын, экономиканы ынталандыру үшін мемлекеттік қаражат бөлінгенде ел шеңберінде ЖҚҚ мен тұрақтылықты дұрыс өлшеу маңызды екенін түсіну керек.

Сондай-ақ мұны байлардан кедейлерге қайта бөлуге және тұрмыс деңгейін теңестіруге саятын мемлекеттің әлеуметтік мақсаттарымен шатастырмауды сұраймын. Мысалы, әлеуетті халықтың әлеуметтік осал топтарын (ӘОТ) тұрғын үймен қамтамасыз ету, тегін білім беру, медицина және т.б.