Ғалым Құсайынов: Доллар жылына 27 теңгеге қымбаттауы тиіс

Бір жазда бір жігіт девальвация тақырыбында алыпқашпа әңгіме айта бастады. Мен оған бәс тігуді ұсындым: біз бірдей сомаға депозит ашамыз, тек мен теңгемен, ол АҚШ долларымен ашады, ал оның қалауы бойынша жарты жылдан немесе бір жылдан кейін депозиттерді жауып, табысты тіркейміз. Кімдікі жоғары болса, сол екі депозитті де алады. Жігіт келісті, тіпті мені «жанкешті екенсіз» деді, бірақ ол кейін хабарласпады да, үнсіз кетіп қалды.

Қаншалықты таңқаларлық болса да, мен жинағымды екі жылдан бері теңгемен сақтап келемін.

2016 жылғы 1 қаңтарда бағам бір АҚШ долларына 340 теңге болды, 2017 жылғы 1 қаңтарда шамамен 333 теңге болды. Қазіргі бағам — 333-335. Іс жүзінде бағам 2016 жылдан бері айтарлықтай өзгерген жоқ, ал доллардағы депозиттер бойынша табыстылық — 1,5%, теңгедегі депозиттер бойынша — 12%, өткен жылы ол 14% болды және көпшілігі оны тіркеп үлгерді. Теңгелік депозиторлардың долларлық депозиторларға қарағанда әлдеқайда көп тапқаны анық.

Мұны неге жаздым? Жуырда экономиканы несиелеудің әлсіз болу себептері талқыланды, сонда экономиканы несиелеуді арттыру үшін не істеу керек деген сұрақ туындады.

Себептер өте көп, соның кейбірін сипаттап көремін.

1. Депозиттер долларизациясы

ЕДБ үшін ең тұрақты қаржыландыру — жеке және заңды тұлғалардың депозиттері. Бірақ долларлық міндеттемелері болған жағдайда ЕДБ тек доллармен ғана несие бере алады. Сәйкесінше, екі рет құнсызданудан кейін ЕДБ-де теңгерімсіздік байқалады: арзан валюталық өтімділік бар, ал теңгелік өтімділік шектеулі. Валюта бағамының 5-10 теңгеге жоғарылауы теңгеден долларға ауысуға әкеледі, ал теңге нығайған кезде кері айырбас әлдеқайда баяу жүреді. Долларлық несие беру реттеуші деңгейінде шектелген, оның үстіне қарыз алушылардың өздері де мұндай қарыздарды құлықсыз алады.

2. Мерзімді депозиттердің болмауы

Қазақстанда депозит ұғымының заңнамалық мағынасы өте бұлыңғыр, негізі, біздің жағдайда депозиттің ағымдағы шоттан еш айырмашылығы жоқ. Кез келген жеке тұлға, сол сияқты заңды тұлға да депозиттік шартты бұзып, ақшаны кез келген уақытта ала алады. Бұл қаржы жүйесінің үлкен тұрақсыздығына әкеледі. Мұндай жағдайда банк үшін бір жылға дейінгі қысқа несиенің өзі өтімділік тәуекелін тудырады.

3. Қалыпты қарыз алушылардың болмауы

Қазақстанда экономиканың көптеген секторлары шектен тыс несиеленген, қазір жоғары тәуекелсіз несиелеуге болатын «тыныш айлақты» табу өте қиын. Құрылыс әлі тоқырап тұр, ауыл шаруашылығы шектен тыс несиеленген, өңдеу өнеркәсібі бастапқы кезеңде, жаңа кен орындары енгізілмейді және дамымайды, тек мемлекетке жақын субмердігерлік секторы мен сауда, сондай-ақ тұтынушылық және ипотекалық несиелеу қалып отыр.

4. Кепілдер және кепілдік саясаты

Қазір ЕДБ негізінен ломбардтық несиелеу схемасын қолданады: несиеге қарсы сенімді заттай кепілдер. Ақша ағындары, аккредитивтер, сақтандыру және сол сияқтылар арқылы жұмыс істейтін схемалар жүрмейді. Бұл түсінікті жайт және соңғы жылдардағы банк дауылынан ЕДБ алған тәуекелдерді көрсетеді.

5. Даму институттарының тарапынан бәсеке

Қазір көптеген даму институттары несиелеу бойынша ЕДБ-нің орнын басуда. Тек соңғы кезде ғана «Даму» және ҚИК бағдарламалары бойынша ЕДБ арқылы субсидиялау нұсқасына көшу үрдісі байқалды. Мұндай жағдайда субсидиялау нұсқасы ең қолайлы, өйткені ЕДБ-де барлық инфрақұрылым, тәуекелдерді бағалау жүйесі, сараптама және т.б. бар, ал даму институттарында бұл жоқ, демек, ЕДБ арқылы қарыз алушылардың сапасы мемлекеттік даму институттарына қарағанда жоғары, бұл жалпы экономика үшін үлкен әсер береді. Сондықтан ұстап тұру шығындарын және несиелердің қайтарылмау ықтимал тәуекелдерін есептесек, мемлекет үшін тікелей несиелеуден гөрі ЕДБ-ні пайдаланған арзанырақ.

Тізімді жалғастыра беруге болады, бірақ мұндай жағдайда не істеу керек және оны қалай өзгертуге болады деген сұрақ әрдайым туындайды.

Депозиттер долларизациясы мәселесін шешу — күрделі іс, бірақ, менің ойымша, ҚР Ұлттық Банкі тарапынан ЕДБ үшін валюталық тәуекелдерді хеджирлеу құралы ретінде валюталық форвардтық келісімшарттарды енгізіп көруге болар еді. Мұндай форвардтың мөлшерлемесі таргеттелетін инфляция деңгейінде болуы мүмкін, сонда ЕДБ халықтың қатысуынсыз өз қажеттіліктеріне доллар сата алар еді, бұл ЕДБ-нің валюталық позициясына ешбір әсер етпес еді. Қысқа мерзімде теңге тіпті нығаятын да еді, бірақ менің ойымша, мұндай жағдайда ҚР Ұлттық Банкі теңгенің айтарлықтай нығаюына жол бермеу үшін алтын-валюта резервтерін толықтыра алар еді. Бұл теңгенің инфляция шамасына құнсыздануына мүмкіндік берер еді, ал бұл макроэкономика тұрғысынан дұрыс және қисынды, өйткені ұзақ мерзімді тұрғыда, әдетте, құнсыздану Қазақстан мен валюта эмитенті елдің инфляциялары арасындағы айырмаға тең болады. Егер біз инфляция таргетін 7-8% қойсақ, бұл теңгенің бір жыл ішінде 7-8%-ға, яғни теңгемен алғанда жылына шамамен 23-27 теңгеге құнсыздануы мүмкін деген сөз.

Яғни, қазір бағам бір долларға 334 теңге болса, бір жылдан кейін доллар 357-361 теңге тұрса, бұл қалыпты бағам болады, бұл кезде теңгелік депозиттер долларлықтан тиімдірек болып қалады және сонымен бірге экономиканың бәсекеге қабілеттілігі зардап шекпейді.

Басқаша айтқанда, бізде нарықтық экономика әзірге шартты болып тұрғанда (оған келу үшін көп нәрсені үйрену керек, оның ішінде экономикалық субъектілерге де), елдегі девальвациялық күтулерді барынша азайтқан жөн. 3-5 жылдан кейін толықтай нарықтық тетіктердің пайдасына осы саясаттан біртіндеп бас тартуды бастауға болады. Бұл кезде бағамды реттемей, оны нарыққа анықтауға беру керек, бірақ 27 теңгеден аз құнсыздануда (шартты түрде) ЕДБ ұтылып қалады, ал бұл көрсеткіштен көп құнсыздануда — ҚР Ұлттық Банкі. Бірақ ЕДБ-нің эмиссия мүмкіндігі болмаса, ҚР Ұлттық Банкінің теңге эмиссиясын жүргізуге мүмкіндігі бар, демек, оның шығыны жоқ. Сәйкесінше, қаржыландыру құны толығымен реттеуші таргеттейтін елдегі инфляцияға тәуелді болады.

Депозиттерге келсек, жүйенің тұрақтылығы үшін мерзімді депозиттер бәрібір қажет. Менің ойымша, ағымдағы депозит нұсқасын да қалдыруға болады, бірақ олар бойынша табыстылықты едәуір қысқартып, ең жоғары мөлшерлемелерді мерзімді депозиттер нұсқаларына беру керек.

Бұған қосымша, экономикалық субъектілердің қор нарығына тартылуын арттыру қажет, өйткені ЕДБ үшін облигациялар арқылы қаржыландыру мүмкіндігі — мерзімділік бойынша тәуекелдерден аулақ болу, ал ұстаушылар үшін — қажет болған жағдайда өтімділік алу мүмкіндігі.

Қалыпты қарыз алушылар экономика жанданып, жүйе тазарған бойда пайда болады. Жүйені тазарту үшін көмек керек, әсіресе банкроттық және өндіріп алу рәсімдерін жеңілдетуде. Банкроттық — нашар қарыз алушылардан тазарудың және сапалырақтарына орын босатудың жақсы құралы.