Девальвация банктерге тиімді ме?

Екінші деңгейдегі банктерге девальвация тиімді деген тұрғыда пікір білдірушілердің онша орынды емес пайымдарын үнемі оқимын.

Шын мәнінде бұл мүлде олай емес, енді соның себебін түсіндіріп көруге тырысамын.

Популистер мен жайттың байыбына бармайтын адамдар жар салатын басты тезис – барлық банктер девальвация алдында АҚШ долларын жинап алады деген пікір.

Сонымен, түсіндіре кетейін: банктер өздері үшін АҚШ долларын сатып ала алмайды, өйткені валюта нарығында шектеулер бар, ал ашық валюталық позиция болған күннің өзінде ол елеусіз мөлшерде болады және, әдетте, қысқа мерзімге ашылады.

Негізгі қағида бар: валюталық активтер валюталық міндеттемелерге тең, ал теңгелік активтер теңгелік міндеттемелерге тең болуға тиіс.

Бұл нені білдіреді? Банктің барлық қаражат тарту көздері депозиттерден, клиенттердің ағымдағы шоттарындағы қалдықтардан, облигациялардан, басқа қаржы мекемелерінің кредиттері мен қарыздарынан және меншікті капиталдан тұрады.

Активтер берілген кредиттерден, бағалы қағаздардан, қолма-қол ақшадан, негізгі құралдардан, материалдық емес активтерден және өзге активтерден құралады.

Сонымен, егер валюталық міндеттемелер болса, кредиттер, бағалы қағаздар және валюталық қолма-қол ақша түріндегі валюталық активтер сол міндеттемелерге тең болуы керек.

Әйтпесе бұл Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің нормативін бұзу болып саналады.

Тиісінше, банк клиенттері өз депозиттерін АҚШ долларына айырбастаған кезде банк олар үшін валюта сатып алуға міндетті, сонда басты сатып алушы банк емес, банктің клиенттері болып шығады. Өзгеше айтқанда, халық пен заңды тұлғалар.

Сондықтан банктер валюта сатып алады дегенде, олар мұны тек клиенттері үшін жасай алады, өздері үшін емес.

Девальвацияның өзі банктер үшін жақсылық емес, өйткені банктің негізгі тапқан қаражаты пайыздық табыстан түседі. Барлық банктерде шетел валютасында кредит алған валюталық қарыз алушылар бар. Теңгемен өрнектегенде олардың банк алдындағы міндеттемелері артады, бірақ банктің клиенттер алдындағы міндеттемелері де артады (жоғарыны қараңыз: активтер міндеттемелерге тең).

Алайда банк үшін осы қарыз алушыға қатысты кредиттік тәуекел артады, себебі клиенттің кепілдері теңгелік болғандықтан, олар енді кредитті жаппайды, ақша ағындары әрдайым валюталық бола бермейді және қарызға қызмет көрсете алмайды, сонда мерзімі өткен кредиттер мен қайтарылмайтын кредиттер көбейеді. Ал банк клиенттер алдындағы өз міндеттемелері бойынша төлемдерді кешіктіре алмайды, сондықтан провизиялар түрінде шығын қалыптастыруға тиіс (өзгеше айтқанда, меншікті капиталы есебінен клиенттер алдындағы міндеттемелерін өтейді). Сондықтан банктер девальвациядан ең алдымен зардап шегеді және оның болуына мүлде мүдделі емес.

Сондықтан, құрметті жазылушылар, орынсыз пікір жазбас бұрын алдымен мәселенің мән-жайын түсінуге тырысыңыздар.