Қазақстанның ұлттық валютасының бағамы неге қайта құлдырады

Қазақстанның банк жүйесі қазір онша жақсы емес кезеңді бастан өткеріп жатыр. ЕДБ теңгенің АҚШ долларына шаққандағы бағамы салдарынан үлкен қысымда отыр және бұған ештеңе істей алмайды.

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі теңгенің долларға шаққандағы бағамы мәселесін банктердің есебінен шешуге тырысады: оларға теңгедегі өтімділікті шектеп, соның салдарынан долларды сатуға және валюталық позицияны жабуға мәжбүр етеді. Алайда екінші жағынан, теңгесі бар және осы доллардың бәрін сатып алатын ойыншылар бар, олар бағамның құлдырауына жол бермеуге тырысады.

Басты мәселе мынада: Ұлттық Банк теңгенің бағамы «еркін» делінгенімен, ақша-кредит саясатын реттеуде нарықтық емес тетіктерді қатар қолданады.

Іс жүзінде, банк жүйесінде тек әкімшілік ресурсы бар коммерциялық банктер ғана ұтады.

Қазір Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорынан басқа еш жерде теңге жоқ. Сондықтан БЖЗҚ ресурстарына қолы жететін банк аман қалады.

Банктер қазір көптеген объективті проблемаларға тап болып отыр:

1. Бағамдық шығындар: қаржы институттары оларды қорландырудың негізгі көзі долларда, ал клиенттер кредитті теңгемен сұрайтындықтан шегеді; тіпті жоғары мөлшерлемелер (жылдық 20-30%) де бұл шығындарды жаппайды.

2. Кредит портфелінің сапасының нашарлауы – көптеген қарыз алушылар қазір қиындыққа тап болады. Ықтимал борышкерлерді (бұл жерде корпоративтік сектор туралы айтылып отыр) үш санатқа бөлуге болады:

• доллармен кредит алған қарыз алушылар (соңғы жылы банктер девальвацияны үнемі күтумен өмір сүргенін ескерсек, олар аз емес);

• бизнесі импортқа тәуелді қарыз алушылар (сатып алу қабілетінің төмендеуі аясында олардың табыстылығы төмендейді);

• табыстылығы толықтай сатып алу сұранысына тәуелді қарыз алушылар (олардың да табыстылығы «құлдырайды»).

3. Теңгедегі өтімділіктің жоқтығы. Экономикада бәрі өзара байланысты. Теңге бағамы құласа, инфляция өседі. Сәйкесінше, инфляциямен бірге мөлшерлемелер де өсуі тиіс: кредиттер бойынша да, депозиттер бойынша да. Бірақ бізде депозиттер бойынша ең жоғары мөлшерлемелер шектелген, банктер оларды өз бетінше көтере алмайды. Халық теңгедегі депозиттердің құнсызданып жатқанын көріп, жинағын долларда сақтауды жөн санайды, ал бұл ЕДБ-де теңгедегі өтімділіктің болмауына әкеледі.

Ұлттық Банктің басты проблемасы – осы институтқа деген сенімнің болмауы. Бір жағынан, реттеуші теңгенің еркін жүзуде екеніне сендіреді, ал екінші жағынан бағамды реттеуге, оны өтімділіктің жетіспеушілігі арқылы жасанды түрде ұстап тұруға тырысады, соның салдарынан қаржы жүйесінде проблемалар туындайды.

Бағамның реттелетінін бәрі түсінеді, сондықтан девальвациялық күтулер жоғалмайды, керісінше күшейеді, нәтижесінде дедолларизация тұралап қалады.

Әрине, теңге бағамы көптеген факторларға, оның ішінде мұнай бағасына да байланысты. Бірақ банктерді ескіше жұмыс істеуге мәжбүрлемей, оларға қазіргі жағдайда жұмыс істеуге мүмкіндік беретін тетіктер ұсыну керек.

РЕПО бойынша мөлшерлеме 25-30% болып, ал депозит бойынша мөлшерлеме 10% болса, бұл – ақылға сыймайтын нәрсе ғой.

1. Ұлттық валютадағы депозиттер бойынша мөлшерлемелерді ырықтандыру (мысалы, оларды қандай да бір индикаторға байлау). Бұл ЕДБ-ге теңгедегі депозиттерді тартуға мүмкіндік береді, ал халыққа ұлттық валютада табыстылыққа кепілдік береді.

2. Ұлттық Банктің болашаққа бағамды тіркеуге мүмкіндік беретін туынды қаржы құралдары. Егер реттеуші коммерциялық банктерге бағамы тіркелген валютаға жылдық форвардтарды сатса, бұл бағам бойынша бағдар берер еді. Бір доллар үшін 350 болсын, 360 немесе 400 болсын, бірақ бағдар қажет.

3. Иә, жылдық 30% мөлшерлемемен берілетін кредиттер – қымбат. Ал Ұлттық Банк қалай болғанын қалаған еді: ЕДБ биржадан ақшаны 25%-бен алып, 15%-бен берсін бе? Олай болмайды. Жалпы алғанда, жоғары мөлшерлемелерден гөрі өтімділіктің болғаны жақсы. Ал қазір не бар? Өтімділік жоқ кезде жоғары мөлшерлемелер.

Экономиканы ырықтандыруға кіріскен болсақ, оны үзік-үзік емес, толық жүргізу керек. Ал ұлттық валютаның бағамын банк жүйесінің есебінен ұстап тұруға тырысу – онкологиялық науқасты плацебомен емдеумен бірдей.