Экономиканы қандай қаражатқа көтереміз?

Жұмыс барысында екінші деңгейдегі банктермен (ЕДБ) жиі араласамын. Жуырда өзім де банктердің біріне ипотека алу үшін бардым. Жұмыс бабындағы да, жеке жағдайыма байланысты да субъективті тәжірибем бойынша, бізде несиелеу саласында үлкен проблемалар бар. Нақты банктер туралы жазбаймын, бірақ үрдістер мынадай:

1. ЕДБ ипотека бергісі келмейді.

2. ЕДБ бизнесті теңгемен несиелемейді, тек доллармен және қысқа мерзімге ғана береді.

3. Тек мемлекеттік ақшаны алуға болады, ол нақты басым жобаларға ғана беріледі және бәріне бірдей қолжетімді емес.

Себептері бетінде жатыр, менің ойымша, олар мыналар:

1. Қазіргі уақытта ЕДБ қаржыландыруы тек мемлекеттік ақша мен халықтың жинағы есебінен жүзеге асады. Басқа көздер жоқ.

Мемлекеттік ақша үш арна арқылы бөлінеді:

• «Даму» немесе ҚДБ сияқты нақты жобаларға не бағдарламаларға беретін даму институттары. Бұл ақша нысаналы, оны бәрі пайдалана алмайды;

• ЕДБ-де депозит орналастыратын БЖЗҚ. Бірақ бұл ақша қымбат, өйткені БЖЗҚ-ға табыстылық қажет, әрі бұл ақша да көп емес;

• квазимемлекеттік сектордың ақшасы. Алайда әлемдік нарықтардағы соңғы үрдістерге байланысты және бұл ақша ұзақ мерзімді болмағандықтан, ол ұзақ мерзімді несиелеудің сенімді көзі бола алмайды.

Халықтың ақшасы өте ұтқыр және ұзақ мерзімге қалатынына кепілдік бермейді, өтімділік жетіспегендіктен бұл ақша да қымбат әрі көбіне АҚШ долларымен.

2. Сыртқы нарықтың жабық болуы. 2009 жылғы дағдарыстан кейін біздің банктер шетелден ақша дерлік тартпайды: батыс инвесторларының сенімі жоқ. Тартқан күннің өзінде бұл ақша валютамен болады, сонда тағы да сұрақ туады: АҚШ долларымен кімді несиелеу керек? Әйтпесе валюталық тәуекелді өзіне алуға тура келеді. Валюталық тәуекелден бұл тәуекелді клиентке аудару арқылы құтылуға болады, бірақ Ұлттық Банктің ережелері бәрін валютамен несиелеуге рұқсат бермейді, тек валюталық түсімі барларға ғана рұқсат етеді.

3. Девальвацияны күту. Үкімет пен Ұлттық Банктің желтоқсандағы бірлескен үндеуі тым бұлыңғыр болды. Онда онсыз да белгілі нәрселер көп жазылған: айтқандай, 90 пайызы «Нұрлы жол» туралы, 10 пайызы ғана нақты мәлімет. Маған артқа шегінуге мүмкіндік қалсын деп жазылған сияқты көрінді. Тағы бір маңыздырақ жайт: мұнай бағасы құлдырауын жалғастыруда, бүгін баға 49 АҚШ долларынан да төмен түсіп кетті. Баррелі 50 доллар межесінен төмен болғанда рента салығының мөлшерлемесі төмендейді, ал 40 доллардан кейін нөлге тең болады. Мұның бәрі бюджетке түсетін түсімнің қысқаруын білдіреді және теңгенің тұрақтылығына қатысты бәрін алаңдатады. Сәйкесінше, валюталық тәуекелдерді азайту үшін ешкім ұзақ мерзімге теңгемен несие бергісі келмейді.

4. Жүдеу қаржы нарығы. Бұрын ЕДБ қосымша ақшаны KASE-де нарық қатысушылары арасында өзінің ұзақ мерзімді облигацияларын орналастыру арқылы тарта алатын. Зейнетақы қорлары біріктірілгеннен кейін және жалпы қаржы секторы құлдырағаннан кейін бұл облигацияларды ешкім сатып алмайды және алғысы да келмейді. Біздің нарықта ахуалға әсер ете алмайтын жергілікті ұсақ трейдерлер ғана жүр. Батыс қатысушылары жоқ. Қор нарығын дамыту бағдарламасын да көрмедім.

5. Қалыпты жобалардың болмауы, әлсіз корпоративтік мәдениет, меншіктің ашық болмауы, сыртқы аудит жүйесінің әлсіздігі және маркетинг бойынша сенімді ақпараттың жоқтығы біздің банктерге жобаларды дұрыс талдауға мүмкіндік бермейді. Сәйкесінше, мұның бәрі тек ломбардтық несиелеуге әкеледі. Құлдырап жатқан нарықта кепілдің бағасы да түседі, бұл несие беру мүмкіндігін азайтады.

6. Ұлттық Банктің несие беруді реттеу жүйесінің қисықтығы. Ұлттық Банк несиелік досьенің сондай жүйесін құрды, қарыз алушыға оны жинау үшін кемінде бір ай қажет. Бұл досьенің 50-60 пайызына қарай да қоймайды, несие офицерлері айтқандай, тек «белгі үшін», Қаржылық қадағалау комитетінің тексеруі үшін жиналады. Басқаша айтқанда, Ұлттық Банк банктер үшін қосымша қажетсіз кедергі жасады, бұл тек транзакциялық шығындарды арттырады және шешім қабылдауға әсер етпейді. Бұл жағдайда несиелік досьедегі қағаз санын арттырғаннан гөрі, қарыз алушы беретін ақпараттың сапасын жақсартуға жұмыс істеген дұрыс. Ол үшін заңнамалық тұрғыдан заңды тұлғаларға қойылатын талаптарды, аудит, корпоративтік құқық және т.б. бойынша талаптарды өзгерту, аудит стандарттарын дамыту және аудиторлық қызметке бақылауды күшейту керек.

Мұның бәрі коммерциялық ұйымдар ретінде ЕДБ осыншама тәуекел мен бюрократия болған жағдайда экономиканы несиелей алмайтынына, тек мемлекеттік ақшаны бөлу агенттері болып, «операциялық жұмыспен» және өз несиелік портфелдерін қайта құрылымдаумен ғана айналысатынына әкеледі.

Не істеу керек:

1. Қысқа мерзімді кезеңде СВОП операциялары бағдарламасын қайтару. Бұл жағдайда мультипликативтік әсер болады, теңге өтімділігі артады және теңгеге деген сенім өседі, өйткені мұнда Ұлттық Банк тәуекелді ЕДБ-мен бөліседі.

2. Жобаларды мемлекеттік ақша есебінен тек 50 пайызға қаржыландыру, қалғанын: 30 пайызын ЕДБ, 20 пайызын қарыз алушы қаржыландырады. Онда ЕДБ ішінара теңгемен қаржыландыруына тура келеді. Иә, қарыз алушы үшін мөлшерлеме артады, бірақ сонда ЕДБ-ге барлық мемлекеттік ақшаның 40 пайызын кез келген жобаларға беруге рұқсат етуге болады, бұл несиелеу ауқымын да арттырады.

3. Несиелік досьеге толық ревизия жүргізу және кепілге қойылатын талаптарды жұмсарту.

4. Ұзақ мерзімді жоспарда қор нарығын дамыту тұжырымдамасын әзірлеу қажет, сонда алаң ірі бизнес үшін де, ЕДБ үшін де қаржыландыру көзі болады.

5. Корпоративтік құқықты жетілдіру бағдарламасын әзірлеу. Бәрін Ұлттық кәсіпкерлер палатасының мүшесі болуға мәжбүрлегеннен гөрі, ірі және орта бизнесті аудит жүргізуге мәжбүрлеген дұрыс. Ақша сол, тек бұдан компаниялардағы есеп жақсарады және қандай да бір ашықтық пайда болады. Банктерге оңай болады, өйткені олар «қолдан сызылған» емес, қалыпты есептілікті қабылдайды.

6. Аудиторларға, бағалау компанияларына бақылауды жетілдіру. Бұл елдегі бизнес-ахуалды да жақсартады.

7. Депозиттердің әрекет ету мерзімі аяқталғанға дейін ақша алуға заң жүзінде тыйым салу, сонда ақшаны тек сыйақыдан айырылып қана алуға болады. Бұл жағдайда депозиттер валюталары арасындағы ауысуды және ЕДБ арасындағы бәсекені азайтуға болады. Бұл бүгінде ЕДБ активтері мен пассивтері бойынша қалыпты болжам жасауға, сәйкесінше ұзақ ақша беруге мүмкіндік бермейді.

Әрине, мәселені неғұрлым егжей-тегжейлі зерттеу керек, бірақ экономиканы қалыпты қаржыландырусыз 2015 жылға жоспарланған ЖІӨ өсімі көрсеткіштеріне қол жеткізуге қатысты үлкен күмән бар.