Экономист-өндірісшілер керек, тек батыстық дипломдар ғана емес

Мемлекеттік қызметшілердің трансформациясы туралы екі ауыз сөз

Жақында бір таныспен білім беру, кадр таңдау және әртүрлі бағдарлама түлектерінің құзыреттілігі туралы әңгімелестім. Кеңестік кезеңде білімнің болуы мансаптағы маңызды факторлардың бірі, әсіресе ғылым саласында ерекше маңызды саналды. Кейін бұл дәстүр бізге де мұра болып ауысты. 90-жылдары және 2000-жылдардың басында ғылым кандидаты дәрежесінің болуы сәнге айналды, ал докторлық дәреже болса, тіпті жақсы. Біздегі шенеуніктердің көбі түгелдей дерлік «ұлы ғалым» болып шыға келді. Кейін жаңа үрдіс пайда болды: батыстық білімі бар адамның қалаулы лауазымға ие болу мүмкіндігі жоғары болды да, бәрі шетелден магистр және MBA дәрежесін алуға ұмтылды. Көптеген басшылар батыстық білім алды, көбі «Болашақ» бағдарламасы арқылы. Мен бұл бағдарламаны қатты қолдаймын, оның жүзеге асырып жатқаны жастарымыз үшін де, елдің білім деңгейін көтеру үшін де зор артықшылық. Бірақ бір «бірақ» бар: батыстық білімі бар адам мемлекеттік корпорациялар мен министрліктерде басшылық қызметке алынғанда неге екені белгісіз бірден басымдыққа ие болады, төменгі лауазымдарды айналып өтіп, нақты секторда бір күн де жұмыс істемей, бас компанияларды басқаруға барады. Көптеген болашақтықтар өндірістің нақты секторындағы мансаптан гөрі мемлекеттік қызметтегі мансапты қалайды.

Есімде, бір кезде өзіме экономист іздедім, үш үміткер болды. Бірі КИМЭП түлегі, бірі болашақтық, үшіншісі Өскеменнен келген цехтың экономисі. Жалақыға қойған талап ең жоғары болашақтықта болды, одан кейін КИМЭП түлегінде, ең соңында цех экономисінде. Оларға қарапайым тапсырма бердім: компанияның бірқатар операциясы бар, соның негізінде баланс, пайда мен залал туралы есеп және ақша ағындары туралы есепті жанама әдіспен жинау керек болды. Тапсырманы қарапайым цех экономисі орындады. Содан кейін өнімді ерітіндінің бір текше метрін өндіруге жұмсалған шығыстар белгілі болса, 1 кг уранның өзіндік құнын есептеуді ұсындым. Бұл бір өлшем бірлігінен екіншісіне көшіру жөніндегі мектеп курсының есебі. Өздеріңіз болжағандай, есепті цех экономисі шығарды. Жоқ, мен батыстық білімге қарсы емеспін, өйткені онда көптеген пайдалы нәрселер оқытылады: социология, этика, жобаларды басқару және т.б.

Бірақ еншілес компаниялардың трансформациясын қалай жүргізбекпіз? Кез келген өндірісші кез келген шығынды оңай негіздеп бере алады, ал «батыстық білімі бар» басшы оны әрдайым тексере алмайды. Екінші жағынан, өндірісшінің өндірісті түсінбейтін адамға бір нәрсені дәлелдеуі де қиын, соның салдарынан өндіріс зардап шегеді. Осылайша түсінбеушілік туып, басшылар құрамының беделі түседі.

Елдің экономикасын экономистер мен қаржыгерлер емес, әсіресе мемлекеттік аппарат емес, өндірісшілер мен жұмысшылар жасайтынын түсіну керек. Өндірістік персонал басқарушылармен бір тілде сөйлесе алмаса, көрнекті нәтижеге жету қиын болады.

Бізде түрлі менеджерлер, маркетологтар, социологтар, қаржыгерлер көп, ал кез келген өндірістік процесті норма мен баға бойынша жіктей алатын, ауытқуларға факторлық талдау жасап, белгілі бір ауытқудың нақты себебін айта алатын нағыз экономист-өндірісшілер өте-өте аз.

Жақсы экономист-өндірісші өндірісті технолог сияқты білуі, бухгалтер сияқты жазбалар (проводкалар) жасай алуы, қаржыгер сияқты ақша ағындарын есептеуі және менеджер сияқты құжат айналымы бөлігінде бизнес-процестерді құра алуы тиіс. «1С», Excel және PowerPoint бағдарламаларын тамаша меңгергені жөн.

Мемлекеттік басқарушы компанияларда осындай экономистер бар ма? Менің ойымша, олар онда санаулы, тіпті мүлде жоқ шығар.

Сондықтан «Самұрық-Қазынаға» кеңесім: тәжірибесі жоқ түлекті, тіпті Гарвардтан болса да, алғаннан гөрі жұмыс тәжірибесі бар экономисті жұмысқа алып көріңіздер, сеніңіздер, пайдасы көбірек болады. Ал тәжірибесіз түлектерді, қандай білімі болса да, өндіріске, яғни «далаға» жіберіңіздер: батыстық білімдерін сонда қолдансын. Егер ол шынымен білімді әрі ақылды болса, өз учаскесін көтереді, сонда оған бас компаниядағы орынды сеніп тапсыруға болады.