Жаңа Конституциядағы өзгерістерге талдау

Көпшілік менен жаңа Конституцияға қатынасымды сұрайды. Алдымен айта кетейін: мен заңгер емін, әсіресе конституциялық құқық бойынша маман емеспін, сондықтан құқықтық тұрғыдан пікір айту маған өте қиын. Дегенмен менің субъективті көзқарасым бар, соны білдіргім келеді.

Біріншіден, қазір нені өзгертер едім деп ұсыныс беру орынсыз: мұны Конституция жобасы жария талқыланған кезде жасау керек еді. Талқылауға қатыспағандықтан және ешқандай ұсыныс бермегендіктен (ондай ұсыныстарды кәсіби заңгерлер беруге тиіс), қазір мәселе сәл басқаша тұр: жаңа Конституцияда ескісімен салыстырғанда жақсартулар бар ма?

Егер ұсынылған өзгерістер елдегі мемлекеттік және саяси құрылымның деңгейін көтерсе, идеологияны және азаматтардың құқықтарын нығайтса, мұндай реформаларды таңдау керек екені анық, өйткені тіпті бір қадам алға басу да мемлекетімізді дамыған етуге мүмкіндік береді. Мысалды барынша жалпылап айтсақ: сіз ескі көліктің иесісіз, сізге оны жаңасына, жақсартылғанына ауыстыруды ұсынады, ал сіз, айталық, Ferrari алғыңыз келеді. Таңдау екеу: не жаңа көліктен бас тартып, ескісімен тағы көп жыл жүресіз, не мінсіз нұсқа емес болса да, жаңа көлікті аласыз. Табиғи жағдай, парасатты адам жаңа көлікті алады.

Екіншіден, біз барлық «жақтаған» және «қарсы» дәлелді таразылап, ұсынылып отырған Конституцияда ескісімен салыстырғанда жақсартулар бар-жоғын түсінуіміз керек. Бұл тұрғыда ең маңызды тармақтар — елдің мемлекеттік құрылысын айқындайтын және императивті нормалар болып табылатындар, өйткені идеологиялық нормалар көбірек тон белгілейді, ал заңнамалық нормалар нақты жазылатын заңға тәуелді актілерге кейін көбірек назар аударған әлдеқайда маңызды.

Енді маңызды тармақтарды қарап шығып, ұсынылған өзгеріс жақсарту ма, жоқ па, соны анықтайық.

Ең маңызды өзгерістер заң шығарушы билік жүйесінде болды: негізінен біз бір палаталы парламентке көштік, бұл халықаралық практикада унитарлы мемлекеттер үшін қалыпты жағдай. Біз унитарлы мемлекетпіз, демек бізге бір заң шығарушы орган жеткілікті. Сенат тікелей Президентке есеп беретін негізгі лауазымды тұлғаларды келісу құқығына ие болды. Бұл норманы Құрылтайға берді. Мұнда бізде Сенаттың бүкіл тік бойынша тағайындалатын орган болғанын, ал өкілеттікті сайланатын Құрылтайға беру Құрылтайдың ұстанымын күшейтетінін және билік транзиті кезінде мемлекеттік құрылысты қорғайтынын түсіну маңызды, бірақ бұл туралы сәл кейінірек айтамын.

Депутаттық квоталар алынып тасталады және Құрылтай толық пропорционалды жүйеге көшеді, яғни депутат болу үшін тек партия мүшесі партиядан түсуі керек. Бұл тармақ қоғамда ең көп талқылау тудырады, бірақ мұнда Мәжілістің қазіргі құрылымын түсініп, бірдеңе өзгере ме және Мәжілістің мақсаттары қандай екенін анықтау қажет. Мажоритарлық жүйеде өзін-өзі ұсынушылар өте аз: негізінен депутаттар партиялардан барады, партиялар оларға дауыс беруде толық қолдау көрсетеді, бұл мажоритарлық жүйе арқылы Мәжілістегі «өз» депутаттарының санын көбейтуге мүмкіндік береді. 29 мажоритарлық депутаттың 23-і — «Аманат» партиясының өкілдері. Сондықтан оппозиция тұрғысынан бұл норма билік партиясына жатпайтын партиялардан депутаттар санын көбейтуге мүмкіндік бермейді.

Сондай-ақ өзін-өзі ұсынушылардың популизмге және әртүрлі тиімсіз іс-шаралар мен сауалдарға бейімдігі жоғары екенін нақты түсіну керек: олар мәселелерді шешпейді, қайта нәтижесіз жариялылық пен жар салу арқылы әртүрлі құрылымдарға қиындық туғызады. Өзін-өзі ұсынушылардың халықтың құқығын шынымен қорғайтын жекелеген жағдайлары да бар, әрине. Алайда көп жағдайда депутаттар әртүрлі объектілерге барып, жеке компаниялармен мәселе шешкенде, мен мұндай ұстанымды қолдай алмаймын. Бұл лоббизм мен мүдделілікке көбірек ұқсайды. Бұл тұрғыда партиялық тәртіп партия арқылы неғұрлым сындарлы диалог құруға мүмкіндік береді, өйткені партиялардың өз талдау орталықтары бар және пікірталасқа жақсырақ дайын. Депутаттардың міндеті бәрібір көбірек заң шығарушылық, және кейбір мәселелер жүйелі заңнамалық бастамаларды тудыруы керек, ал жеке шешімдер емес: елде оларды миллиондаған, ал депутат тек жүз шақты, сондықтан ол өз уақытын тиімсіз жұмсайды. Мен бәрібір пропорционалды жүйені көбірек жақтаймын, бірақ мұнда маңызды нюанс бар: біздегі мәселе Мәжіліс жүйесінде емес, партиялық плюрализм мен сайлаудың ашықтығында. Бұл Конституцияда емес, заңға тәуелді актілерде шешіледі, сондықтан партиялардың мажоритарлық жүйе арқылы өз қатысуын арттыру саңылауын алып тастаса, қазіргі модель Қазақстан үшін өміршеңірек деп есептеймін.

Конституциядағы маңыздылығы жөнінен екінші өзгеріс — вице-президент лауазымын енгізу және билік транзиті. Менің ойымша, бұл Конституциядағы негізгі өзгерістер, өйткені маған билікті иеленіп алу мүмкіндігінсіз, билікті ауыртпалықсыз тапсыру тетігі жасалып жатқандай көрінді. Бұрын қазіргі Президент қандай да бір себептермен кеткен жағдайда Сенат төрағасы өкілеттік мерзімі аяқталғанға дейін Президент лауазымында қалса, қазір Президенттің міндетін кім атқаратынына қарамастан, Құрылтай 7 күн ішінде және 2 ай мерзімде сайлау жариялайды, бұл ретте Президенттің міндетін атқарушы осы уақытта Құрылтайды тарата алмайды. ОСК, Жоғарғы сот, Конституциялық сот кететін Президент тағайындаған болғандықтан, олар сайлауды заңнамаға сәйкес өткізуді қамтамасыз етеді, және онда тек тікелей сайлау ғана, оның үстіне болашақ Президент тағайындамаған адамдардың бақылауымен өтеді.

Бұл конструкция бір Президенттен екіншісіне дұрыс өтуді қаншалықты қамтамасыз ететінін қазір айту қиын, бірақ бұл бұрынғыдан анық жақсы.

Конституцияда сақталған маңызды тармақ — Президенттің бір реттік мерзімі: 7 жыл және артық емес. Конституцияда Конституцияға кез келген өзгерісті тек дауыс беру құқығы бар адамдардың кемінде 50%-ы келуге тиіс референдум арқылы ғана енгізуге болатыны туралы тармақтың пайда болуы болашақта басқа Президенттердің өз өкілеттіктері мен мерзімдері бойынша өзгеріс енгізуін айтарлықтай қиындатады. Бұл да жеткілікті оң тармақ.

Президент ұсынған кандидатураларды парламент екі рет келіспеген жағдайда оны тарату туралы сұрақ өте көп болды. Бұрын мұндай тармақ премьер-министрге қатысты болды, ал өзге лауазымдарды Президентке толық тәуелді Сенат келісетін. Қазір бұл Құрылтай келісетін барлық адамға таратылды, бірақ практикалық жазықтыққа аударсақ, әдетте Президент қолдайтын билік партиясы болатындықтан, бұл партияның Президентпен келіспеуі екіталай. Бұл тұрғыда неғұрлым күрделі тетік ойлап табуға болатын еді деген пікірмен келісемін, бірақ бұл нашарлау емес, негізінен тағайындаулар бойынша бақылаудың ескі тетігін сақтау.

Сондықтан, өзгеріп жатқан ең маңызды тармақтарға жалпы қарасақ, олар, менің көзқарасым бойынша, Конституцияны жетілдірді. Менің ойымша, Конституцияда өзгертілген ең маңызды нәрсе — билік транзиті, бұл Қазақстан үшін ең маңызды өзгеріс. Сондықтан өз тарапымнан ұсынылған редакцияны қолдаймын, өйткені ол алдыңғысынан анық жақсы.