Инвестицияның өсудегі рөлі туралы

Инвестициясыз экономикалық өсімге қол жеткізу өте қиын, өйткені экономикалық өсім бүкіл ел жасайтын қосылған құнның өсуіне негізделеді. Ол үшін ел ішінде табысты арттыру қажет, ал табыс іс жүзінде барлық пайда мен жалақының қосындысына тең. Пайда мен жалақы тек тауарларды, жұмыстар мен қызметтерді (бұдан әрі — ТЖҚ) өткізу кезінде еңбек өнімділігінің артуы мен өндіріс кеңеюі есебінен ғана өседі.

Экономика былай құрылған: барлық ТЖҚ сыртқы нарықтармен сауда жасалатын және сауда жасалмайтын болып бөлінеді. Мысалы, шаштараздың қызметін экспорттау қиын, ал, мысалы, уран — саудаға жарайтын өнім. Әдетте барлық қызметтер (туризм мен көлік қызметтерінен басқасы), тез бұзылатын өнімдер немесе тасымалдау қиын өнімдер сауда жасалмайтын болып табылады. ТЖҚ-ның бұл түрлері тек ел, қала немесе елді мекен ішінде бәсекелеседі, ал жасалған қосылған құнның бәрі ел ішінде қалыптасады. Сондықтан макроэкономикалық тұрғыдан мұндай салаларды қолдау негізсіз, себебі қолдау ең мықтыларға емес, мемлекеттік преференцияларды алуға мүмкіндігі барларға көмектеседі. Бұл ең мықтылардың емес, басқалардың дамуына әкеледі, ал бұл жалпы салаларға зиян келтіреді. Сондықтан мен сауда жасалмайтын салаларды мемлекеттік қолдауға жалпы қарсымын.

Сауда жасалатын салалардың бәсекелестігі екі түрлі: ел ішінде импортпен бәсекелесу және елден тыс жерлерде экспорт ретінде бәсекелесу. Ел дамуы үшін дәл сауда жасалатын салаларды дамыту өте маңызды, өйткені олардың дамуы есебінен елде сауда жасалмайтын салалар да автоматты түрде өседі. Сауда жасалатын салалар еңбек өнімділігін арттырмай және кеңеймей дами алмайды. Ол үшін елге инвестиция салу керек. Мұндай салаларға салынатын инвестицияның өсуі елдегі қосылған құнның өсуіне әкеледі. Салаларды жеңілдіктер мен преференциялар арқылы жай қолдау еңбек өнімділігінің артуына, демек, бәсекеге қабілеттілікке әкелмейді. Бастапқы кезеңде преференция беруге болады, бірақ белгілі бір сала болашақта әлемдік компаниялармен бәсекелесе алмайтынын жаһандық тұрғыдан түсінбей тұрып, мұндай преференция берудің мәні жоқ.

Сондықтан ұзақ мерзімді экономикалық өсімге жетудің ең тиімді тәсілі — инвестицияның өсуі. Инвестицияның түрлері көп, бірақ негізгілерін былай бөлуге болады:

тікелей шетелдік инвестициялар,

банктік қарыз инвестициялары,

қор нарығы арқылы тартылатын қарыз портфельдік инвестициялары,

қор нарығы арқылы капиталға салынатын портфельдік инвестициялар,

тікелей ішкі инвестициялар.

Инвестицияның әр түрінің ел дамуындағы рөлі орасан зор, бірақ әрқайсысының өз шектеулері мен қиындықтары бар. Мемлекеттің міндеті — жоғарыда аталған арналардың әрқайсысын «кеңейту».

ТШИ үшін институционалдық орта мен табыстылық өте маңызды, ал институционалдық ортаның кез келген жақсаруы ТШИ-дің өсуіне әкеледі. Табыстылық неғұрлым жоғары болса, институционалдық ортаға қойылатын талап соғұрлым аз. Сондықтан бұрын Қазақстанға негізінен жер қойнауын пайдалану саласына қаржы салынды, өйткені бұл салалардағы капиталдың қайтарымы институционалдық тәуекелдерді жабуға мүмкіндік берді. Қазір жер қойнауын пайдаланудағы табыстылық айтарлықтай төмендеді, өйткені дұрыс салық салу жүйесі құрылды, сонымен қатар барлалған кен орындары азайып барады, ал геологиялық барлаудың тәуекелдері зор. Жер қойнауын пайдалану саласында ТШИ-дің одан әрі өсуі үшін реформаларды жалғастыру қажет, мұнда жақсартуды қажет ететін мәселе әлі де өте көп. Табыстылығы төмен салалар үшін, соның ішінде өңдеу өнеркәсібі үшін инвестициялық климатты жақсарту аса маңызды.

Қарыз капиталы түріндегі банктік инвестициялар — инвестицияның басты драйверлерінің бірі. Сонымен бірге экономиканың нақты секторын кредиттеудің мәселесі өте көп, олар туралы мен көп жаздым. Ең алдымен, банктер шетелдік қарыз қаражатын тартуды тоқтатты, себебі бізде валютамен кредиттеу іс жүзінде жойылды, оның себептері көп, олар туралы мен бірнеше рет айттым. Егер жоғары базалық мөлшерлеме — уақытша құбылыс болса, Қазақстандағы кепілді кредиторлардың құқықтары өте күрделі тақырып болып қала береді. Соңғы он жылда проблемалық берешекті өндіріп алушыларға қатысты тек қатаңдату жүріп жатыр. Бұл экономиканың нақты секторын кредиттеудегі елеулі кедергі. Сондай-ақ қолданыстағы реттеушілік арбитраждар мен бәсекенің болмауы да нақты сектор кредиттеуінің өсуін тежейтін үлкен фактор екенін айта кету керек.

Қазақстанда қор нарығы арқылы капитал тарту іс жүзінде дамымаған, себебі биржа талаптарына сай келетін компаниялар өте аз. Бұл нарықтың жетілмегендігімен ғана емес, бизнестің бөлшектенуін және ашық еместігін ынталандыратын реттеушілік факторлармен де байланысты. Бөлшектену мен ашық еместік көбіне салық заңнамасының жетілмегендігі мен салық олқылықтарының салдарынан туындайтын салықтық оңтайландырудың нәтижесі. Үкімет жаңа Салық кодексінде қадамдар жасап жатыр, бірақ қазір мен өте дұрыс әрі қажетті реформалардан бас тартуға бағытталған әрекеттердің көбейіп бара жатқанын көріп отырмын. Сыртқы қор нарығында елеулі инвестиция тек банк секторы тарта алады, бірақ, жоғарыда жазғанымдай, банктер кейін валютаны ел ішінде пайдалана алмайды.

Қор нарығында акция орналастыру арқылы капитал тарту да Қазақстанда сол себептермен — нарықтың дамымауы және қалыпты компаниялардың болмауы себебінен — жүзеге асыруға қиын. Бұл тұрғыда мемлекеттік компанияларды IPO арқылы жекешелендіру міндетті ішінара шеше алар еді, бірақ бұл бағыттағы жұмыс айтарлықтай баяулады, және жақын арада маңызды IPO күтілмейді. Ал жеке сектор соңғы он жылда айтарлықтай кері кетті, бірнеше қазақстандық компания делистинг жасады. Мемлекет бірнеше ірі компанияда миноритарлық акционер болып табылады, және, менің ойымша, қазір осы компанияларды қор нарығына шығарып, оларды алғашқы нағыз жария компаниялар ету үшін қолайлы уақыт.

Тікелей ішкі инвестициялар қазір көбіне мемлекеттік бастамаларға сүйенеді. Алайда банктік қаржыландыруды дамытпай және ішкі инвестициялық климатты жақсартпай, компаниялар тарапынан салымдарды жүйелі түрде арттыру өте қиын. Мемлекеттік инвестициялар өте қажет, әсіресе қазір. Менің ойымша, бізде сыртқы мемлекеттік қарызды тарту бойынша орасан зор әлеует бар, оны жаһандық инфрақұрылымдық жобаларға бағыттауға болар еді. Біз көбіне өткенге сүйенеміз, алайда мен болашаққа қарар едім және шешім қабылдағанда болашақ ақша ағындарынан шығар едім.

Өйткені институционалдық ортадан бөлек, жаһандық инвестицияларды тартудың ажырамас бөлігі болып табылатын инфрақұрылымдық ортаны қалыптастыру өте маңызды. Бұл тұрғыда инфрақұрылым — тек жолдар мен электр станциялары ғана емес, мегаполистерді дамытуға қажеттінің бәрі: мектептер, ауруханалар, әлеуметтік объектілер, қоғамдық көлік және тағы басқалар. Ірі дамыған қалаларға инвестиция тарту ауылдық жерге қарағанда әрқашан оңай, өйткені қала өскен сайын еңбек өнімділігі де өседі. Бұл тұрғыда тұрғын үй салуға жағдай жасау қажет, мұнда әсіресе квартальдық құрылысты дамыту маңызды, ол қалаға көшуді ынталандырып, еңбек өнімділігінің артуы есебінен ішкі сұранысты қалыптастыру үшін қажет.

Сондықтан тұрақты өсімді қамтамасыз ету үшін, менің ойымша, инвестиция тартуға көмектесетін, әр бағыт бойынша іс-шараларды қамтитын мұқият әзірленген жол картасын жасау қажет. Тақырып өте кең және іс жүзінде барлық министрліктер мен ведомстволарға қатысты.