Экспортты дамыту және мемлекеттің әл-ауқаты

Мемлекеттің әл-ауқатын арттыру үшін ең оңай емес міндетті, яғни экономиканы дамытуды шешу өте маңызды. Мемлекет бәрін және барлығын қолдай алмайтыны анық, әрі бұған қажеттілік те жоқ. Алдымен мақсаттарды айқындап, мәселені содан кейін солардан шығып шешу керек. Біздегі мәселе тұрақты өсімді қамтамасыз ету және әлемдік нарықта бәсекеге қабілетті болу. Қазір экономика өсімінің катализаторы бола алатын, әлемге танымал компанияларды қалыптастыру елдің басым міндеті болуға тиіс. Сонымен қатар әл-ауқатты арттыру үшін тек өнім экспорттау міндетті емес: бірегей өнімдерді, яғни ақыл-ойды экспорттау да одан кем маңызды емес.

Біздің елімізде халықаралық нарықтарда әлемдік компаниялармен бәсекелесуге қабілетті компаниялар бар. Оларды жай ғана қорғап қоймай, экспортты арттыру мен халықаралық кеңеюі үшін барлық жағдай жасауымыз керек.

Бұл мәселеде мен объективті сарапшы бола алмауым мүмкін, бірақ мұндай компаниялар бізде бар екені сөзсіз. Қаржы секторының технологиялық көшбасшысы ретінде kaspi.kz Түркияда белсенді түрде ілгерілей бастады. Құрылыс саласының технологиялық көшбасшысы BI Group БАӘ-де, АҚШ-та, Өзбекстанда және Польшада құрылыс жобаларын белсенді түрде бастады. «Рахат» кондитерлік фабрикасы өз өнімін баяғыдан экспорттап келеді, ал Alina Group құрылыс материалдарын белсенді экспорттауда. Халықаралық компаниялармен оңай бәсекеге түсе алатын бірегей өнімдер мен қызметтерді белсенді ілгерілетіп жүрген тағы он шақты компания бар екеніне сенімдімін.

Бірнеше қазақстандық компанияның халықаралық компанияларға айналуы Қазақстан экономикасына импортты алмастырумен айналысатын компанияларды қолдаудан әлдеқайда зор мультипликативтік әсер береді. Мәселен, Хелмер Хамельтон бойынша компаниялардың тұрақтылығы мен өміршеңдігін айқындайтын жеті стратегиялық күш бар, және олардың ешқайсысы импортты алмастыру тұжырымдамасына сәйкес келмейді. Импортты алмастырудың өзін стратегиялық мақсат ретінде мемлекеттік деңгейде экономиканы өсіру саясаты ретінде масштабтау мүмкін емес, өйткені импортты алмастыру мықты әрі тұрақты компаниялар құруға көмектеспейді. Экспорттық өнім жасай алатын компанияларды қолдау керек: ол өздігінен жергілікті нарықты да иеленеді, сонымен бірге әлемде де бәсекеге түсе алады.

Компания бәсекеге қабілетті болуы үшін ол өндіріс ауқымын қалыптастыруы (бұл Қазақстанға толық сәйкес келмейді), мықты брендке ие болуы (бұл маркетингке орасан зор инвестиция салуды талап етеді) және халықаралық аренада танымал болуы керек (қазір бізде Kaspi, Air Astana, BI Group және басқа да бірнеше мықты өңірлік бренд бар).

Бізде бірегей ресурстарға ие компаниялар бар, бұл да оларды халықаралық компанияларға айналдырады, мысалы, Қазатомөнеркәсіп, Қазақмыс, ERG немесе ҚазМұнайГаз.

Қазақстанда контр-позициялауға ие компаниялар көп емес. Оларға мен Kaspi, Hero's Journey, Сергекті жатқызар едім.

Қымбат болғандықтан одан бас тарту қиын болатын өнімдерді жасайтын компаниялар бізде жоқ және оларды құру өте қиын. Желілік әсері бар компаниялардан, бәлкім, тек Kaspi-ді ғана атауға болады. Сонымен қатар Қазақстанда бірегей өндіріс процесі бар компанияларды да есіме түсіре алмаймын.

Қазақстан өз күш-жігерін халықаралық көшбасшы болуға мүмкіндік беретін айқын стратегиялық күштері бар компанияларды ілгерілетуге және оларға көмектесуге шоғырландыруы керек екені анық. Менің ойымша, мұндай стратегия импортты алмастыру стратегиясынан міндетті түрде көбірек нәтиже береді.

Көптеген шетелдік компаниялардың Қазақстанға саяси ресурс арқылы кіріп жатқанын көріп жүрмін: мысалы, Сергектің Астанадағы баламасы, Яндекс, өз кезінде Сбербанк. Ал біздің бірегей өнімдері бар жеке компанияларымыздың шетелде саяси деңгейде ілгерілетілгенін өте сирек көремін.