Тәуекелдерге шолу

Халықаралық нарықтардағы қазіргі тұрақсыздық Қазақстан үшін де алаңдаушылық туғызады, сондықтан барлық тәуекелдер мен ықтимал салдарды қазірден бастап есептеп қою қажет. Мұнай бағасы біздің экономика үшін негізгі индикатор ретінде қазір баррелі 60 доллар деңгейінде тұр, ал ОПЕК+ туралы соңғы жаңалықтар оптимизм қоспайды. Мұндай бағада Ұлттық қорға, демек ел бюджетіне түсетін түсімдер айтарлықтай азаяды, өйткені мұнай-газ секторының табысы мемлекеттік бюджетке мердігерлер мен экспорттық кеден бажы арқылы жанама түрде әсер етеді. Мұндай жағдайда қазіргі ахуал одан да жедел шараларды талап етеді. Биыл Ұлттық қорға түсетін түсімдер оннан алынатын қаражаттан айтарлықтай аз болуы әбден мүмкін, себебі жаңа Салық кодексі әлі қабылданған жоқ, оның әсерін біз тек 2026 жылы сезінеміз, ал бюджеттің қазіргі тапшылығын биылдың өзінде қаржыландыруға тура келеді.

Елдің қазіргі экономикалық моделі табиғи ресурстық рентаны мемлекеттік шығыстар тетігі арқылы қайта бөлуге негізделген және ол өте тұрақсыз. Оң жағынан атап өтуге болатыны, қазір көптеген инфрақұрылымдық жобалар жүзеге асырылып жатыр, олар ел экономикасына жақсы әсер етуге тиіс. Бірақ екінші жағынан, біз банк секторында, мемлекеттің экономикаға тікелей қатысуында, инвестициялық ахуалда айтарлықтай теңгерімсіздіктерді және тікелей шетелдік инвестицияларды тарту жөнінде прогрестің жоқтығын көріп отырмыз.

Банк секторы қазір елдегі ең табысты сектор, ал бұл көбіне реттеушілік арбитражға негізделген, ол туралы мен бұрын да көп рет жазғанмын. Сонымен қатар, банктердің ел экономикасындағы функциясы қайта бөлу болуы керек екенін бәріміз түсінеміз, ал қазір банктер бұл функцияны атқармайды, керісінше базалық мөлшерлеменің жоғары болуы және мемлекет есебінен қаражат тартуға жұмсалатын шығындардың төмендеуі арқылы мемлекеттен түсетін жеңілдіктерді көбірек пайдаланады. Сонымен бірге нақты сектордың кредиттелуі өспей отыр. Мемлекеттің жоспарлап отырған салықты арттыруы мен ең төменгі резервтік талаптарды арттыруы мәселені еш шешпейді: салық құрамдасын кірістер мен шығыстарды тиімді аллокациялау арқылы шешуге болады, ал резервтік талаптар банк секторының елдің нақты секторын несиелемейтіндігіне қосымша дәлел болады. Әзірге асқан табыстың бастапқы себептері жойылмай отыр және, мен түсінгенімдей, жоюды жоспарламайды, бұл өтімділікті қайта бөлуге әсер етуі мүмкін деген қандай да бір тәуекелдерге сілтеме жасап отыр.

Жекешелендіру және экономиканы мемлекет иелігінен шығару бюджетке қосымша табыс әкелуі ғана емес, жалпы белгілі бір салалардың тиімділігін арттыруы да мүмкін еді. Жекешелендіру туралы, нақты жоспарлар мен тізімдер туралы біз шамамен 15 жыл бойы естіп келеміз және онда үлкен прогресс жоқ екені анық. Кейбір ұлттық компаниялар өз қатысуын тіпті арттыра түсуде, үлесін көбейтуде, мысалы, ҚТЖ. Жалпы алғанда шағын ілгерілеушіліктер бар және мемлекеттің компаниялардан арылып жатқанының жақсы мысалдары да кездеседі. Мысалы, Bereke Bank-тің сатылуы, Tele2-нің сатылуы, Air Astana-ның IPO-сы, «Қазатомөнеркәсіптің» IPO-сы. Бірақ маған бұл мәселеде батылырақ қозғалып, мемлекетте тек стратегиялық салаларды қалдырып, қалғанының бәрін нарыққа беру керек сияқты көрінеді. Мысалы, «Самұрық-Энерго», «Қазпошта», Kcell активтері, «ҚазМұнайГаздың» стратегиялық емес активтері (мұнай өңдеу зауыттары, шағын кен орындары және т.б.), ERG-дегі үлес, «Тау-Кен Самұрық» активтерінің басым бөлігі және т.б. Осы активтердің барлығын нарыққа беру олардың тиімділігін айтарлықтай арттырады, ал мемлекет КТС және басқа салықтар түрінде бұл компаниялардан дивидендтерге қарағанда әлдеқайда көп алады. Өкінішке қарай, әр басшы өз деңгейінде өз шаруашылығын қалай қорғап, нарыққа бермеудің жолын ойлайды, себебі ол үшін бұл – орасан зор ресурс. Белгілі бір объектіні жекешелендіруге болмайтынына әрқашан мың бір себеп табылады, ал әлемдік тәжірибе бұл – жалғыз дұрыс жол екенін көрсетіп отыр.

Инвестициялық ахуал мен тікелей шетелдік инвестициялар бір-бірімен мүлде оң корреляцияда болатын нәрселер және тікелей шетелдік инвестициялардың инвестициялық ахуалға тікелей тәуелді екені бәріне белгілі. Бұл өте нәзік мәселе, оны оңай бағалау мүмкін емес, және көбіне қысқа мерзімді міндеттерді шешу үшін біз инвестициялық ахуалды елемейміз, осылайша ұзақ мерзімді тұрғыдан тікелей шетелдік инвестицияларды да, сыртқы және ішкі инвесторлардың бізге деген көзқарасын да айтарлықтай төмендетеміз. Мысалы, қосымша салықтарды публичная сфера арқылы есептеу бастамалары бір жағынан қысқа мерзімде салық түсімдерін арттыруы мүмкін, бірақ салық әкімшілендіруінің ашықтығы мен салық төлеушілердің заңды құқықтары бойынша позицияларды айтарлықтай әлсіретеді, осылайша кез келген инвесторларға салық тұрақтылығының жоқтығы туралы сигнал береді. Ескі Қазақстан өкілдерінен активтерді қайтару моральдық және қоғамдық тұрғыдан алғанда әділ сипатта, алайда бұл процесті дөрекі жүзеге асыру қазіргі отандық инвесторлардың абыржуын күшейте түседі, және мұнда белгілі бір олигархтың активтерді қайтару тізіміне түсуі ғана емес, көбіне жаңа инвестициялар тұрғысынан алғанда: жаңа инвестициялар болашақта қаншалықты қорғалады және саяси бағыт өзгерген жағдайда оларды 10 жылдан кейін даулап жібермей ме деген мәселе тұр. Бұл өте маңызды аспект, өйткені әрбір ірі кәсіпкер қалай болғанда да мемлекетпен өзара әрекеттеседі. Бұл қазір елге инвестиция салу туралы шешімдерге тікелей әсер етіп отыр.

Мен қазіргі кезде бар мәселелердің өте аз бөлігін ғана жаздым, олардың әрқайсысының шешілуіне біздің елдің қалай дамитыны байланысты. Бізде шешімдер 6-12 ай көкжиегінде емес, 6-12 жыл көкжиегінде қабылдануын қалар едім.