Мегаполистер мен агломерациялар — ЖІӨ өсімінің драйверлері

Экономиканың өсуі бәсекелестік орта болғанда ғана және тек сонда ғана мүмкін, себебі ол дамуға мүмкіндік береді. Бәсекелестік ортаны қалыптастыру — мемлекеттің басты міндеті. Салауатты бәсекелестік ортаны әртүрлі жолмен қалыптастыруға болады: тең құқықтық мүмкіндіктер жасау, монополияларды реттеу, мемлекеттік қызметтерді цифрландыру, нарықтың барлық қатысушыларына мемлекеттік жеңілдіктер мен қызметтерге қол жеткізудің кемсітпейтін қағидаларын белгілеу және т.б. Бірақ салауатты бәсекелестік ортаның дамуындағы тағы бір маңызды факторлардың бірі — дұрыс агломерациялар мен мегаполистер қалыптастыру. Әлемдік мысалдар өте көп, бірақ еңбек өнімділігінің жоғары болуына қолайлы орта жасайтын дәл осындай алып қалалар мен агломерациялар, өйткені:

Халық тығыздығы транзакциялық шығындарды айтарлықтай азайтады, ал сату мен өндіру ауқымы тауар бірлігіне шаққандағы тұрақты шығыстарды қысқарту есебінен өзіндік құнды төмендетуге мүмкіндік береді.

Халық тығыздығының жоғары болуы әртүрлі біліктіліктегі еңбек ресурстарына қолжетімділік жасайды, ал бәсекелестік еңбек нарығы ең өнімді қызметкерлерді таңдауға әкеледі.

Табысты адамдар ортасы адамдарды дамуға, дағдылары мен құзыреттерін жетілдіруге ынталандырады. Қоғамда (жұмыста, аулада, балалардың мектебінде және т.б.) жүріп, өзгелердің қалай дамып жатқанын көреміз де, олардан қалмауға тырысамыз.

Үлкен қалалар неғұрлым сапалы білім алуға мүмкіндік береді, бұл жалпы алғанда өнімділігі жоғары ұрпақтарды қалыптастырады. Үздік университеттер мен мектептер үлкен қалаларда орналасады.

Үлкен қалалар ірі медициналық орталықтар құруға және медициналық көмекті жақсырақ көрсетуге мүмкіндік береді, сондықтан қалада тұратын адамдар өмір бойы да, өмір сүру ұзақтығының ұзағырақ болуы есебінен де өнімдірек әрі көбірек жұмыс істейді.

Үлкен қалалардың неліктен көбірек ЖІӨ жасауға мүмкіндік беретінін дәлелдейтін мұндай дәйектер өте көп. Сондықтан мемлекет ең алдымен дәл мегаполистер мен агломерацияларды дамытуы керек.

Қалалар жайында ең маңыздысы — инфракұрылым мен тұрғын үй құрылысы. Мемлекеттің өзі әлеуметтік осал топтардың мәселесін шешу үшін және құрылыс арқылы ЖІӨ өсіміне жәрдемдесу үшін тұрғын үй салғанда, мен белгілі бір дәлдікпен бұл онша жақсы шаруа емес деп айта аламын, өйткені мемлекет тұрғын үйді өте нашар салады, қолайсыз орта қалыптасады, онда адамдар өздерін ынталандыратын ортаға ие бола алмайды, мұндай үйлер кейін нашар күтіледі және осылайша тұрғын үйдің жай ғана арзандайтын, ең жақсы емес аудандары пайда болады. Тұрғын үй құрылысы есебінен ЖІӨ өсімін қамтамасыз ету де онша жақсы шаруа емес, себебі тұрғын үй құрылысы — түпкілікті тұтыну өнімі, оның мультипликативтік әсері жоқ, ал салынған әрбір теңге ЖІӨ-ге 70%-дан артық қайтарым бермейді, қалғаны импортқа кетеді.

Сондықтан осы тұрғыдан алғанда, қалалардың дұрыс дамуына мүмкіндік беретін, дұрыс орта мен өз полиорталығы қалыптасатын жеке компаниялар есебінен шоғырландырылған кешенді тоқсандық құрылыс жүргізу маңызды. Осы тұрғыдан алғанда, маған Дубайдың салынып жатқан тәсілі ұнайды: онда нүктелік құрылыс жоқ, дәл тоқсандық жобалар жасалады, мұнда тұрғын үймен қатар сауда орталықтары, бизнес-орталықтар, қонақ үйлер, мектептер, емханалар және т.б. бірден салынады. Мұндай жағдайда мемлекет коммуналдық инфракұрылым мен көлік инфракұрылымын жасауы, мектептер мен ауруханалар салуы тиіс, сондай-ақ мемлекеттік тапсырыс шеңберінде кезектегілерге арналған тұрғын үйдің бір бөлігін сатып алу туралы құрылыс салушымен бірден келісіп қойған дұрыс, олар қалыпты жағдайда және дұрыс ортада тұрады. Мұндай тәсіл агломерациялар мен мегаполистерді дұрыс дамытуға ғана емес, адамдар үшін тұрғын үй құнын айтарлықтай төмендетуге де мүмкіндік береді.

Қазақстанда қазір Алматы, Астана және Шымкент сияқты үш мегаполистің сыртқы көрінісі байқалып қалды. Маған агломерацияларды дамытудың бірыңғай құжаты қажет сияқты, сондай-ақ, менің ойымша, бұған кемінде Ақтөбе, Қарағанды және Өскемен қосылуы мүмкін. Тоқсандық құрылыс полиорталықтар мен шағын бизнеске арналған орындар құруға мүмкіндік береді, мұның бәрі түптің түбінде қала мен агломерация ЖІӨ-нің өсуіне, ал бұл ақырында ел ЖІӨ-нің өсуіне әкеледі. Мұндай тәсіл ипотекалық бағдарламалар жасағаннан немесе құн жасауға мүмкіндік жоқ әлеуметтік тұрғын үйі бар тұтас аудандар салғаннан әлдеқайда көп құндылық береді.

Экономиканың өсуі бәсекелестік орта болғанда ғана және тек сонда ғана мүмкін, себебі ол дамуға мүмкіндік береді. Бәсекелестік ортаны қалыптастыру — мемлекеттің басты міндеті. Бұған әртүрлі жолмен қол жеткізуге болады: тең құқықтық жағдай жасау, монополияларды реттеу, цифрлық мемлекеттік қызметтерді енгізу, нарықтың барлық қатысушыларына мемлекеттік жеңілдіктер мен сервистерге кемсітусіз қолжетімділікті қамтамасыз ету және т.б.

Бірақ салауатты бәсекелестік ортаны қалыптастырудың негізгі, бірақ жиі бағаланбай жүрген факторларының бірі — дұрыс агломерациялар мен мегаполистер құру. Әлемдік мысалдар көп, бірақ барлық жерде бір нәрсені көреміз: еңбек өнімділігі өсімінің катализаторы болатын — дәл үлкен қалалар. Бұл неге солай?

Халық тығыздығы транзакциялық шығындарды түбегейлі қысқартады, ал сату мен өндіру ауқымы тауар бірлігіне шаққандағы тұрақты шығындарды азайту есебінен өзіндік құнды төмендетуге мүмкіндік береді.

Адамдардың жоғары шоғырлануы әртүрлі деңгейдегі және біліктіліктегі еңбек ресурстарына қолжетімділік жасайды. Еңбек нарығындағы бәсеке неғұрлым тиімді қызметкерлерді іріктеуге мүмкіндік береді.

Әлеуметтік орта ынталандырады. Белсенді, табысты және дамып жатқан адамдар ортасында өмір сүріп, жұмыс істей отырып, біз байқамастан соларға сай болуға тырысамыз, бұл тек кәсіби салаға ғана емес, жалпы даму деңгейіне, мәдениетке, білімге, амбицияға да қатысты.

Үлкен қалаларда білім сапасы жоғары. Үздік мектептер мен университеттер дәл сонда орналасқан. Бұл өнімділігі жоғары ұрпақтарды қалыптастырады.

Медицина — тағы бір фактор. Ірі қалалар көпбейінді және жоғары технологиялы медициналық орталықтар құруға мүмкіндік береді. Нәтижесінде денсаулық жақсарады, өмір сапасы артады, еңбекке қабілетті жас ұзарады.

Мегаполистер мен агломерациялардың ЖІӨ өсімінің локомотивтері екенін растайтын мұндай дәйектер көп. Дәл сондықтан мемлекет қалалар мен агломерациялық аймақтарды дамытуға назар аударуы тиіс.

Бірақ қалаларды дамыту туралы айтсақ, негізгі нәрсе — инфракұрылым мен тұрғын үй. Дәл осы жерде жүйелі қателіктер жиі басталады.

Мемлекет құрылыс арқылы ЖІӨ-ні «үдету» және әлеуметтік міндеттерді шешу үшін құрылыс салушының функцияларын өз мойнына алғанда, бұл, әдетте, керісінше нәтижеге әкеледі. Сапасы күмәнді тұрғын үй салынады, ынталандырмайтын, керісінше, тежейтін орта қалыптасады. Мұндай аудандар кейін нашар қызмет көрсетіледі, оларда өсу нүктесі жоқ, әлеуметтік динамика жоқ, тұрғын үй арзандайды, өмір сапасы төмендейді. Ал мультипликативтік әсер дерлік жоқ: тұрғын үй құрылысы түпкілікті тұтыну өнімі ретінде ЖІӨ-ге айтарлықтай әсер бермейді: салынған әрбір 100 теңге 70-тен артық экономикалық қайтарым бермейді, қалғаны импортқа кетеді.

Мүлде басқа тәсіл қажет. Мемлекет салмауы керек, жеке сектордың күшімен кешенді тоқсандық құрылыс жүргізуге жағдай жасауы тиіс. Дәл осындай жобалар полиорталықтары бар толыққанды қалалық орта қалыптастырады, онда бизнес, инфракұрылым, әлеуметтік және білім беру базасы пайда болады.

Дубайда бұл қалай жүзеге асырылғаны маған ұнайды. Онда нүктелік құрылыс жоқ. Онда тоқсандар бірден жасалады: тұрғын үй, бизнес-орталықтар, сауда орталықтары, мектептер, ауруханалар, қонақ үйлер, саябақтар, көлік. Барлығы кешенде, барлығы өзара байланысты. Бұл сапалы қалалық орта қалыптастырады.

Бұл модельде мемлекет басқа рөл атқаруы тиіс:

магистральдық коммуналдық инфракұрылымды салуы;

мектептер мен ауруханалармен қамтамасыз етуі;

тұрғын үйдің бір бөлігін кезектегілердің қажетіне сатып алу туралы құрылыс салушылармен алдын ала келісуі, бірақ бұл «әлеуметтік гетто» емес, қалыпты қалалық ортаға толыққанды интеграция болуы тиіс.

Мұндай тәсіл — агломерацияларды дамыту да, құн жасау да, мемлекеттің инфракұрылымдық салымдары есебінен тұрғын үй бағасын төмендету де.

Қазақстанда үш мегаполис қазірдің өзінде айқындалып келеді: Алматы, Астана және Шымкент. Бірақ мен стратегиялық перспективада кемінде тағы үшеуі туралы айту керек деп санаймын: Ақтөбе, Қарағанды, Өскемен. Бұл шындыққа айналуы үшін агломерацияларды дамыту жөнінде бірыңғай құжат қажет — пайымы, бас жоспарлары, басымдықтары бар құжат.

Тоқсандық құрылыс — жай ғана үйлер емес. Бұл полиорталықтарды қалыптастыру, шағын бизнеске арналған кеңістік құру, жаңа жұмыс орындарын жасау. Мұның бәрі қала ЖІӨ-нің өсуіне, ал жиынтығында бүкіл елдің өсуіне әкеледі. Және бұл тәсіл ипотекалық бағдарламалардан немесе ұзақ мерзімді құн жасау мүмкін емес әлеуметтік тұрғын үйі бар нүктелік аудандардан есе көп құндылық береді.