Кері күші бар заңдар мен әлсіз бюрократия салдарынан инвестициялық ахуал нашарлап барады

Инвестициясыз экономикалық өсім болмайды, ал тұрақты әрі жоғары өсім үшін инвестиция ең алдымен жеке сектордан – шетелдік те, отандық та – келуге тиіс. Инвестиция әрдайым болашаққа бағытталған, сондықтан инвесторлар жобаларды табыстылық тұрғысынан ғана емес, тәуекел тұрғысынан да бағалайды. Кәсіпкер бұл тәуекелдерді барынша азайта алмаса, тіпті маржинальдылық жоғары болса да, ол қаржы салуға жеткілікті түрткі бола алмайды.

Инвесторлардың әсер ете алмайтыны – көптеген факторлардың негізінде қалыптасатын инвестициялық орта. Инвестициялық ортаның сапасы институционалдық ортаның сапасымен тікелей байланысты: дамыған институттар мен кәсіпкерлердің құқықтарын қорғау – инвестиция тартудың басты шарттары. Алайда Қазақстанда керісінше жағдайды көріп отырмыз: өткен жылы тікелей шетелдік инвестициялар көлемі ең төменгі деңгейге жетті, ал бұрын салынған қаражаттың қайтарылуы жаңа түскен қаражаттан асып түсті, бұл капиталдың теріс нетто-ағынына әкелді.

Бизнес-ортаны жақсартуға бағытталған көптеген реформалар жүргізіліп жатқан сияқты, бірақ іс жүзінде инвестициялық ахуалдың нашарлағанын көреміз. Себебі қарапайым: кемсітушілік сипаттағы заңдардың кері күші болатын болды, талап қою мерзімдері мемлекеттің қалауымен қайта қалпына келтірілуі мүмкін, ал бұрын берілген жеңілдіктер өткен уақытқа қайта қаралуы мүмкін, бұл бизнеске ауыр соққы болып тиеді.

Заңгерлерде анық тұжырым бар: «Заң қатал, бірақ ол – заң». Бұл тіпті әділетсіз заңның өзі құқық қолданудағы тұрақсыздықтан маңыздырақ екенін білдіреді. Ал Қазақстандағы мәселе мынада: әлсіз, жете ойластырылмаған нормативтік актілер қабылданады да, кейін оларды түзетуге тура келеді. Нәтижесінде кейбір компаниялар аса көп пайда табады, ал басқалары өзгерістердің кепілдігіне айналады. Анық мысалдар: ағымдағы шоттарға сыйақы есептеуге тыйым салынғаннан және валюталық депозиттерге шектеу енгізілгеннен кейін банктердің бұрын-соңды болмаған табысы, зейнетақы қаражатын алуға рұқсат берілуі есебінен құрылыс компанияларының табысы күрт өсуі, сондай-ақ iрі кәсіпорындарға аса көп пайда табуға қолайлы жағдай жасайтын салықтық олқылықтар. Мұның бәрі бизнестің бастамасы емес – бұл өз шешімдерінің салдарын болжай алмайтын мемлекеттің өзінің қателіктері.

Мұндай жағдайлардың басты себебі – бюрократиялық аппараттың әлсіздігі. Қазақстанда шенеуніктер сүзгі рөлін атқармайды және қабылданатын заңдардың тәуекелдерін бағаламайды. Мен мемлекеттік аппарат өкілдерімен жеке сөйлестім: олар шешімдердің ықтимал салдарын түсінсе де, қуғын-сүргінге ұшырамау үшін басшылықпен дауласпайтынын мойындады. Нәтижесінде шешім қабылдау деңгейінде талқылау жоқ, ал заңнамалық бастамалар талдаусыз қабылданады.

Саяси қайраткерлер мен жоғары лауазымды шенеуніктердің сөздерінің инвестициялық ахуалға ықпалы орасан зор екенін түсіну маңызды. Егер мемлекет алдымен салықтық жеңілдіктер мен бизнеске мүмкіндіктер жасап, кейін компанияларды осы құралдарды пайдаланғаны үшін жария түрде сынаса, бұл инвесторларға анық сигнал береді: жағдай кез келген сәтте өзгеруі мүмкін. Жеңілдіктер бастапқыда бизнестің жекелеген санаттарына ғана арналған болса да, заң жүзінде бұл шектелмеген болса, заң бойынша оларды кез келген адам пайдалана алатын еді. Мемлекет өткен уақытқа «әділдікті қалпына келтіру» қағидатын қолдана бастағанда, бұл салықтарды қосымша есептеудің қысқа мерзімді әсерінен әлдеқайда қатты инвестициялық ахуалдың негізін шайқалтады.

Сонымен қатар Қазақстан ерекше байланыстары бар «таңдаулы» компаниялары бар ел болып қала береді. Құқық қолдану іріктеп жүргізілетін жағдайда, бұл компаниялар да қысымға ұшырайтынына сенімділік жоқ, бұл инвестициялық ортаға тигізетін теріс әсерді одан сайын күшейте түседі.

Сондықтан заңдардың кері күші болмауға тиіс. Нормативтік актілер қателікпен қабылданған болса, оларды түзету керек, бірақ болжамдылыққа зиян келтіріп, «әділдікті қайтаруға» тырыспау керек. Институционалдық тұрақтылықсыз, заң үстемдігі қағидатын сақтамай және кәсіби мемлекеттік аппаратсыз инвестициялық орта әлсіз болып қала береді, ал Қазақстан – бизнес үшін тәуекелі жоғары аумақ.