Экологияға немқұрайды қараушылық туралы

Кез келген дамыған қоғамдағы ең қымбат нәрсе – адамның өмірі мен денсаулығы, сондықтан дамыған елдерде әрдайым алдымен өмір мен денсаулық, содан кейін барлық қалғаны қойылады. Жуырда Испанияда болып, полимері бар тас плиткасын шығаратын ірі зауыттардың біріне бардым. Бұл – шаңы да, химиялық буы да бар өте зиянды өндіріс. Зауытқа келгенде бізге респиратор берді, біз оларды тақтық, бірақ өндірістің өзінде ауа таза-тап-таза еді. Мен респираторды алып тастадым, зиянды өндірісте тұрғанымызды мүлде сезінбедім. Осы туралы басшылықпен сөйлестім: олар экология мен денсаулық сақтау мәселелері – бос сөз емес екенін, аспирациялық және сүзгілеу қондырғыларын енгізбей өндірісті ашудың мүмкін емес екенін, сол сияқты адамның өмірі мен денсаулығына ең болмаса болмашы қауіп болса да, өндірісті ашуға болмайтынын растады. Оның үстіне, олар су тазартатын құрылғыларды енгізіп, жақын маңдағы елді мекеннің ағынды суын тазартқаннан кейін өз өндірісінде пайдаланады, ал өндіріске қажет электр энергиясының жартысынан астамы күн панельдері арқылы өндіріледі.

Қазақстанда экологияға, өнеркәсіптік қауіпсіздікке және еңбекті қорғауға тек ерекше немесе төтенше жағдай болғанда ғана назар аударылады, оның өзінде көбіне реактивті әрі формальды түрде.

Қызметіме байланысты көптеген өнеркәсіп орындарында болдым және біздегі кәсіпорындардың барлығы дерлік экология, өнеркәсіптік қауіпсіздік және еңбекті қорғау стандарттарына сәйкес келмегендіктен, дамыған елдерде жабылар еді деп сеніммен айта аламын.

Біздің кәсіпорындарда бұл мәселелерге тек төтенше жағдайдан/апаттан кейін ғана көңіл бөлінеді, оның өзінде көрінісі ғана жасалады. Ең қызығы, біздегі экологиялық тексерулер ешқандай нәтиже бермейді және олардың өлшемдеріне сенсек, бізде бәрі жақсы: ал Қазақстанда онкологиялық аурулар саны жыл сайын өсіп келеді, өндірістік жарақаттар саны да артуда (жылына 2500-ден астам жарақат пен өлім жағдайы), ал әкімдер көбіне көлікті, көмір жағатын тұрғындарды және желдің қолайсыз бағытын кінәлайды. Сонымен қатар Теміртауға, Екібастұзға, Өскеmenге және Алматыға келген кез келген адам «таза» ауаның барлық «рақатын» бірден өз басынан кешіреді.

Өндіріс алыптарының тексерулері қалай өтетінін жұмыскерлердің өзінен бейресми түрде сұрағанда, олар кез келген тексеру алдын ала ескертілетінін және тексеру күні мүмкіндігінше өндірістің тоқтатыла тұратынын айтады.

Біздің ел енді тау-кен байыту комбинаттары, ЖЭО, металлургия кешендері және т.б. сияқты кәсіпорындарды халықаралық стандарттарды енгізуге мәжбүрлеуге және ынталандыруға шамасы жететін даму деңгейіне жетті, өйткені бұл – тек адамдарға ғана емес, сонымен қатар осы кешендер орналасқан елді мекендерге салынған инвестиция.

Мен біздегі осы саладағы тексеру жүйесін жетік білемін деп айта алмаймын, бірақ білуімше, тексеруді бізде ТЖМ жүргізеді, экологияға Экология министрлігі жауап береді, ал аталған салалардың дамуымен жалпы алғанда Энергетика министрлігі және ИИДМ айналысады. Мұндай құрылымда түбегейлі бірдеңені өзгерту өте қиын. Менің ойымша, тексерулер кенеттен болуы тиіс және оларды экологтар жүргізуі керек. Жобалау кезінде қоршаған ортаны қорғау бөлімі басқалардан ұзағырақ келісіледі, бірақ соған қарамастан, үлкен әсері жоқ. Бұл мәселеде, менің ойымша, жобалау деңгейінде талаптарды қатаңдату және экологиялық нормалардың орындалуы тексерілмей тұрып кешендерді пайдалануға беруге мүмкіндік бермеу қажет. Қандай да бір халықаралық компанияны шақырып, барлық ірі компанияларға толық экологиялық аудит жүргізіп, өндірістерде түзету қажет барлық кемшіліктерді ұсындыру керек. Дамыған елдерде тазарту құрылыстарына салынатын инвестиция кәсіпорын салуға жұмсалатын жалпы инвестицияның кемінде 20%-ын құрайды, бірақ неге екені белгісіз, біздің елде жұмыс істейтін компаниялар мұндай үлесті сақтауға асықпайды. Халқы көп Қытайдың өзі соңғы бірнеше жылда өндірістегі қауіпсіздік пен экология жөнінен батыс елдерімен дерлік теңесті. Неліктен біздің елде экономикалық мақсаттар азаматтарымыздың ұрпақтарының денсаулығын қорғаудан жоғары тұр?