Бюджеттің орындалуы небәрі 82%

Жуырда елдің бюджеті бойынша деректерді қарап шықтым. Қаржы министрлігі республикалық бюджеттің де, жергілікті бюджеттердің де атқарылуын тұрақты түрде жариялап отырады. Бюджетті талдауға көп уақыт болмады, дегенмен жиынтық деректердің өзі бойынша алдын ала диагноз қоюға болады.

Республикалық бюджет кірісінің 2 айдағы орындалуы небәрі 82% болды, бұл өте төмен көрсеткіш. Мұндай төмен орындалуды есімде сақтамаймын. Оның үст ге жоспардан ең көп қалып отырған баптар: КТС, ҚҚС және ЭТП.

Бюджет тапшылығы қысқа мерзімді облигациялар шығару есебінен жабылды. Жоспар бойынша 1 трлн теңге болса, 1,4 трлн теңгеге дейін шығарылды.

Ұлттық қордағы ақша қозғалысы бойынша деректер де шықты, ондағы жағдай бұдан да қорқынышты. Нарықтан қарыз алу көлемі едәуір жоғары болғанымен, Ұлттық қордан үш айда 1,450 трлн теңге алынды, ал жоспар 1 трлн теңге еді.

Тартудың мөлшерлемелері жоғары болған кезде мемлекеттік қарыз мемлекетке барған сайын қымбатқа түседі.

Ал елдің жергілікті бюджеттерінде кіріс жоспардан айтарлықтай артық орындалып отыр. Негізгі артық орындалу табыс салығынан байқалады, оған ЖТС, жеке кәсіпкерлердің төлемдері, бөлшек салық және шағын және орта бизнестің КТС-і кіреді.

Екі айлық деректердің өзі елдің кірісінде мәселе бар екенін көрсетіп отыр. Ал оны Ұлттық қордан алудан басқа қалай шешуге болатыны әзірге белгісіз. Жаңа салық саясатын әлі ешкім көрген жоқ: жаңа Салық кодексінің қандай болатыны түсініксіз. Ашық пікірлерден түсінгенімдей, кірісті ұлғайту мақсатында салықтық әкімшілендіруге және бизнесті көлеңкеден шығаруға екпін жасалады. Банк секторы үшін мөлшерлемені арттыруды жоспарлап отырғанын көрдім, бұдан басқа жаңалықты әзірге естіген жоқпын.

Әкімшілендірудің сапалы тетіктерін енгізу үшін орасан зор инвестиция мен уақыт қажет, сондай-ақ тексеру логикасын өзгерту және камералдық бақылау үшін деректерді талдау жүйесін енгізу керек.

Бөлшек салықтың жаппай енгізілуі республикалық бюджетте КТС бойынша кірістің орындалмауына, ал жергілікті бюджеттерде артық орындалуына бірден алып келді. Бөлшек салықты қысыммен, шағын және орта бизнесті әкімшілендіруді жеңілдету және бизнестің бір бөлігін көлеңкеден шығару желеуімен енгізді. Қанша бизнестің көлеңкеден шыққанын бағалау қиын, бірақ бизнестің бөлшектеніп, енгізілген жеңілдіктерді бұрынғыдан да белсенді пайдалана бастағанын нық айтуға болады. Менің ойымша, бөлшек салықты кешенді салық саясатынсыз, ойланбастан енгізді.

Менің пайымдауымша, КТС-тің түсуінің екінші себебі: теңге айтарлықтай күшті болғандықтан, ел бойынша жаһандық пайда қысқарды. Соңғы екі жылда инфляцияны ескерсек, валюта нақты мәнінде қатты нығайды. Мысалы, 3 жылдағы жинақталған инфляция шамамен 43% құрайды, ал доллар бағамы үш жылда шамамен 4-5%-ға ғана өзгерді, ал АҚШ-та үш жылдағы жинақталған инфляция шамамен 17,8% құрайды. Басқаша айтқанда, АҚШ-тың ұқсас тауарлары Қазақстанда 20%-ға арзандады.

Ресейде үш жылдағы жинақталған инфляция 30% құрайды, ал рубль теңгеге қатысты үш жылда тіпті 15%-ға әлсіреді, басқаша айтқанда, Ресейдің ұқсас тауарлары Қазақстанда 28%-ға арзандады. Мысалы, Ресейде бір литр сүт 2021 жылы 50 рубль немесе 290 теңге тұрды. Қазір ол Ресейде 65 рубль немесе 320 теңге тұрады, ал Қазақстанда сүт, мысалы, 290 теңге тұрса, біздегі инфляцияны ескергенде 414 теңге тұрады. Бірақ нарықтың ашықтығына байланысты біздің сүт ресейлік сүтпен 320 теңгеден бәсекелеседі және, ықтимал, үлкен шығынға батады. Бұл көптеген салада осылай болады.

Бірақ бюджетке оралайық: теңгенің күшті болуына байланысты елдің бюджеті орасан зор соманы алмай отыр. Теңгенің кез келген құнсыздануы барлығының теңгемен көрсетілген номиналды пайдасын арттырады, бірақ ең көбі экспорттаушыларда, өйткені теңгемен көрсетілген шығыстар тіркелген болғанда кез келген құнсыздану пайданың өсуіне, демек КТС бойынша кірістің өсуіне барады. Мысалы, біздің барлық экспортымыз шамамен 78 млрд АҚШ долларын құрайды. Доллар бағамы 30 теңгеге өссе (мысалы, 480-ге дейін, бұл бізде бұрын болған), ел ішіндегі пайданың өсуін ескермегенде де, бюджет шамамен 468 млрд теңге қосымша алар еді.

Алайда ресми деректерге сеніп, ҚР Ұлттық Банкі бағам қалыптастыруға шынымен араласпаса және барлық валютаны ашық нарықта сатса (бұны бұрын жасамаған, мұны Қаржы министрлігінің есептерінен көруге болады, мен бұл туралы жазғанмын), онда бағамға Ұлттық қордан сатылатын валюта әсер етеді. Бұл сатылымдар артып барады, өйткені Қаржы министрлігі трансфертке үлкен тапсырыс береді, өйткені оның салық бойынша берешегі бар, ол теңгенің күшті болуынан пайда болды, ал теңгенің күшті болуы Ұлттық қордан валютаның көп сатылуынан туындады, ал Ұлттық қор валютаны Қаржы министрлігінің өтінімдері бойынша сатады. Бұл тұйық шеңбер бізді не девальвацияға, не бюджеттің орасан зор тапшылығына және стагнацияға алып келеді, ал ол кейін девальвацияға әкеледі.

Сондықтан елдің бюджетін, салық және ақша-кредит саясатын шұғыл шешу керек, егер қазір бұл мәселемен айналыспасақ, 2015 жылғы тамызды қайта көреміз.