Активтерді қайтару туралы заңға экономикалық талдау

Активтерді қайтару туралы заң күшіне енгелі жарты жылдан астам уақыт болды. Заң өте маңызды әрі аса мұқият орындауды талап ететініне қарамастан, ол төңірегінде үлкен қоғамдық талқылау болған жоқ. Мен оны жылдам шолып шықтым.

Қоғамда активтерді қайтаруға сұраныс бар, бұл негізінен қалыпты жағдай. Заңтануда «заңды» және «әділ» ұғымдары әрдайым бірдей бола бермейді. Әділдік көп жағдайда субъективті болады, ал заңдылық әрдайым әділ сипатта бола бермеуі мүмкін, бірақ заңгерлер айтқандай, dura lex, sed lex.

Мен заңгер емеспін, сондықтан заңның өзін, яғни оның қаншалықты қатал әрі әділ екенін бағалау маған қиын.

Мен заңның экономикалық жағына тоқталғым келеді.

Біріншіден, шығарылған немесе заңсыз иемденілген активтердің экономикалық шегін айқындау — өте субъективті әрі күрделі іс. Мысалы, егер бір тұлға заңсыз түрде 10 млн долларлық активке ие болып, кейін ол активтерді сатып, 100 млн доллар пайда әкелген жобаға салса, одан қандай соманы өндіріп алу керек?

Тағы бір мысал: «ескі Қазақстаннан» шыққан тұлға әкімшілік ресурсты пайдаланып, шетелдік серіктес тартады, олар бірге бизнес дамытып, монополиялық жағдайдан табыс табады делік, мысалы, 1 млрд доллар тауып, оны тең бөліседі. Осы тұлғадан бүкіл миллиардты талап ете ме, әлде тек жартысын ба? Ал шетелдік тұлғаға қатысты қайтпек?

Екіншіден, егер тұлға активтерді заңсыз алып, кейін нашар басқару салдарынан жоғалтып алса, мұндай тұлға сол активтердің құнын өтеуге міндетті бола ма?

Үшіншіден, егер дауласу ауқымы жеткілікті үлкен болып, 90-жылдардағы жекешелендіру үдерісін қозғаса, теория жүзінде бұл үдеріс ұлттандыру белгілеріне ие болады, ал бұл экономикадағы мемлекет үлесінің одан бетер артуына әкеледі.

Төртіншіден, заңның қолданылу аясына түсетін тұлғаларды айқындау үдерісінің өзі өте субъективті, бұл, негізінен, заңды да. Бірақ соның салдарынан біреулер келісе алады, ал біреулер жай ғана қолданылу аясына іліқпей қалады.

Одан әрі қайтарылған активтерді сату және жекешелендіру үдерісі басталады, мұнда мемлекет қанша тырысқанымен, тағы да тиімсіздік, бюрократия және экономикалық айналымға ұзақ тартылу орын алады. Қарапайым мысал келтірейін: активтерді қайтарған кезде олардың бағасын асыра бағалайды, өйткені мемлекетке қанша көп қайтарғанын көрсету керек, ал меншік иесіне активтердің азырақ мөлшері есебінен талаптардан арылу тиімді. Бірақ кейін сата бастағанда, қымбат бағамен сатып алғысы келетіндер көп болмайды, ал белгілі бір жылдар бойы басқарылғаннан кейін активтердің сапасы айтарлықтай төмендеп кетуі мүмкін. Нәтижесінде мемлекеттің қолында тағы да тұрып қалған проблемалы активтер болады.

Осы тұрғыдан алғанда, қазіргі меншік иелерінен гөрі тиімді басқара алатын адам аз, сондықтан өндіріп алудың фискалдық әдістерін қолданған дұрыс.

Мұндай жағдайда активтерді қайтарудың ең жақсы формуласын айқындау қиын, мен көбірек шығарылған қаражатты экономикалық айналымға тартуға және фискалдық функцияға назар аудартар едім. Мысалы, барлық дауландырылған активтер бойынша қазіргі меншік иелері белгілі бір салық төлейтінін, ал шетелге шығарылған сомалардан да салық төленіп, елге инвестициялау міндеттемесі алынатынын айқындауға болады.

Жалпы, заң да, үдеріс те күрделі: инвестициялық ахуалды нашарлатпау да, әділдікті қалпына келтіру де қажет, бірақ заңды әдістермен. Менің ойымша, заңды жолмен алынған нәрсе ешқашан дауланбауға тиіс, өйткені жеке меншік мызғымас әрі қол сұғылмайтын болуы керек, әйтпесе шетелдік инвестициялар ағынын қамтамасыз ету өте қиын болады.