Мақсат қою туралы жазба

Кез келген саланы дұрыс дамыту және не істеу керегін, оны қалай істеу керегін нақты түсіну үшін айқын мақсатты көрсеткіштер белгіленуі қажет.

Қазір Үкіметте нақты индикатор бар: ол — ЖІӨ-ні 225 млрд АҚШ долларынан 450 млрд АҚШ долларына дейін екі есе ұлғайту.

Бұл — тек Қазақстанға ғана емес, АҚШ экономикасының параметрлеріне де тәуелді номиналды мән. Экономиканың номиналды өсімі дефляторға (инфляцияға) және нақты өсімге байланысты. Яғни біз АҚШ-тағы инфляцияға, теңгенің долларға шаққандағы бағамына және нақты өсімге тәуелді боламыз. Келісесіз бе, бұл белгілі бір шатасушылық туғызады, себебі біздің көрсеткіш толықтай Үкіметтің күш-жігеріне байланысты емес.

2023 жылды талдап көрейік. Мысалы, 2022 жылы долларлық ЖІӨ 225 млрд $ болса, 2023 жылы 261 млрд $ болды, бұл АҚШ долларымен есептегенде 16% өсімді көрсетеді. Егер 5,1% нақты өсімді алып тастасақ, доллардағы дефлятор 10,9% болады. Бұл — қисынсыздық, өйткені ол АҚШ-тағы инфляция деңгейіне шамалас болуы тиіс. Бұл бір ғана нәрсені білдіреді: біздің экономикада теңгенің долларға шаққандағы бағамында жинақталған теңгерімсіздік бар, сондықтан таяу болашақта бағамның әсерінен номиналды өсім теріс болуы мүмкін, мысалы, 2015 жылы осылай болған.

261 млрд $-дан бастап 450 млрд $ номиналды ЖІӨ-ге жету үшін 2024 жылдан 2029 жылға дейін номиналды өсім доллармен қандай болуы керек екенін есептеп көрейік.

450 млрd $ номиналды көрсеткішке жету үшін біздің ЖІӨ жылына доллармен номиналды түрде 9,5% өсуі тиіс. Бізде бағамдық теңгерімсіздік бар екенін және теңге алдағы жылдары қысымда болатынын ескерсек, ЖІӨ-нің доллардағы номиналды өсімін 9,5% деңгейінде қамтамасыз ету өте қиын. Немесе теңгені 2030 жылға дейін күшті ұстау керек, бірақ онда экономика зардап шегеді, өйткені еңбек өнімділігінің өсу қарқыны жағынан көршілерімізбен бәсекелесе алмаймыз, ал бұл бізге экономикаға зиянсыз күшті теңгені ұстап тұруға мүмкіндік бермейді.

Дұрысы — мақсатты доллармен емес, теңгемен таргеттеу болар еді, өйткені 2029 жылдың соңына қарай аңсаулы 450 млрд $-ға қандай да бір жолмен жақындау үшін бағаммен қатты ойнауға тура келеді.

Теңгенің долларға шаққандағы бағамы да біздің мақсатымызға әсер ететіндіктен, жыл сайынғы 6% өсім кезінде, биылғы инфляция 8%, келесі жылы 6%, одан әрі жыл сайын 5% болғанда, 2029 жылдың соңындағы бағам қандай болуы керек екенін есептедім. Нәтижесінде 2029 жылға бағам 513 теңге болуы тиіс, сонда 450 млрд $-ға жетеміз.

Жылына 6% нақты өсім кезінде 513 теңге бағамын ұстап тұру үшін елімізде еңбек өнімділігін арттыру қажет, экономикалық өсімге бағытталған барлық бағдарламалар да еңбек өнімділігінің өсуіне бағытталуы тиіс.

Еңбек өнімділігінің өсімін, әрине, әртүрлі қарқындату бағдарламалары арқылы қамтамасыз етуге болады, бірақ өнімділік өндірісті локализациялау есебінен нашар өсетіні анық, себебі бұл өнімді өсім емес, сондай-ақ мөлшерлемелерді субсидиялау және мемлекеттік шығыстар есебінен қолданылатын шаралар да солай. Еңбек өнімділігіне инвестициялық климатты жақсарту, инфрақұрылым салу, ірі қалаларды дамыту, экономиканы либерализациялау, мемлекеттің экономикадан шығуы, білім беруге салынатын қаражатты арттыру, билік пен заңдардың жұмыс істейтін институттарын қалыптастыру, бюджетаралық қатынастарды ықшамдау, циклге қарсы бюджеттік-фискалдық және ақша-кредит саясаты көбірек әсер ететін шығар.

Алайда дұрыс мақсат қоюдан шығатын болсақ, менің ойымша, ең нақты индикатор халықтың нақты табыстарының медианалық мәніндегі өсімі көрсеткіші болар еді. Бұл көрсеткіш тек ЖІӨ-нің өсіміне ғана емес, экономика құрылымына, салықтардың дұрыс бөлінуіне және т.б. да байланысты.