Арзан ақшаның және мемлекеттік бағдарламалардың зияны туралы

Көптеген үкіметтер қолданатын ең оңай рецепт – экономиканы арзан ақшаға бөктіру, бұл экономиканың дамуына көмектеседі деп санау. Өкінішке қарай, арзан ақша экономика құрылымын түбегейлі өзгертпейді. Оның үстіне, мөлшерлемесі нарықтық деңгейден төмен ақша тұрақты экономика құруға әкелмейді, керісінше, кез келген арзан ақша үдемелі инфляция тетігі арқылы ресурстарды кедейлерден байлардың пайдасына қайта бөледі. Яғни, мұндай тәсілде халықтың қандай да бір тар топтары бенефициарға айналады, ал олардың есебінен басқалары зардап шегеді. Бірақ қысқа кезеңде бұл байқала қоймайды, өйткені біз барлығын топтар бойынша жан басына шаққандағы табыспен емес, себеп-салдарлық байланыстарды анықтамай, абсолюттік шамалармен өлшейміз. Мысалы, біз нарыққа енгізілген тұрғын үй көлемімен мақтанамыз. Біз зауыттарымызда құрастырылған автокөліктер санымен мақтанамыз. Алайда бұл тауар топтарының халыққа қолжетімділігіне әсерін аз бағалаймыз, өйткені баға өсуіне, түрлі кәдеге жарату алымдары мен баждарға байланысты олар халықтың бір бөлігі үшін қолжетімділігі азайды, теңге бағамына қысым жасау арқылы инфляцияны қоздырды және ел экономикасы үшін мультипликатор әсерін бермейді.

Дәл осыны түрлі бағдарламалар туралы да айтуға болады: мысалы, біз арзан ақша береміз, бірақ сол ақшаның тиімділігін, әр теңгенің экономикаға қалай әсер еткенін білмейміз. Сонымен қатар бизнес үшін бір немесе басқа мөлшерлеме көтерілмейді деген тезис мені әрдайым таңғалдырып келеді. Бұл тұрғыда бизнестің тұрақтылығы оның капиталға қайтарымымен айқындалатынын түсіну керек. Егер бизнес табысы ақша құнынан төмен болса, кәсіпкер ақшаны тәуекелсіз құралдарға орналастырады, ал бизнес тәуекелсіз орналастыру мөлшерлемесінен жоғары табыс бермесе, оны жүргізудің мәні жоқ. Ал мемлекеттік бағдарламаларға қарап баға берсек, біз табыстылығы төмен бизнесті ынталандырып отырмыз, ол бізді еңбек өнімділігі мен технологиялық тұрғыдан дамыта алмайды. Әрине, азық-түлік қауіпсіздігін дамытуға бағытталған бағдарламалар болуы мүмкін (бұл ретте азық-түлік қауіпсіздігі міндетті түрде өндіріспен байланысты емес). Мұның бәрі біздің тұрақсыз өсімді, өнімсіз және тиімсіз кәсіпорындарды ынталандыруымызға әкеледі, ал олар қалыпты бәсекелі нарықта жай ғана аман қалмайды. Ал қосылған құны жоғары кәсіпорындар үшін жағдай жасау қажет, нарықтық мөлшерлеме дәл осыған мүмкіндік береді.

Елде қалыптасатын кез келген теңгерімсіздіктер болашақта өте жағымды емес салдарға әкеледі. Мысалы, біз тарифтерді, жанар-жағармай материалдарының құнын және т.б. ұстап тұрамыз, халықтың жекелеген топтарына да көмектесуге тырысамыз, бірақ бұл болашақта одан да қымбаттауға алып келеді, өйткені мұндай салалар жай ғана дамуын тоқтатады. Мысалы, кез келген мұнай өңдеу зауытымызды алыңыз: тиімділігі жағынан ол кез келген ресейлік немесе еуропалық зауыттан әлдеқайда артта қалады, онда өңдеу тереңдігі баяғыдан 90%-дан жоғары.

30 жыл ішінде теңгерімсіздіктер өте көп жинақталды, осы қисаюларды азайту және нарықтық тетіктерге көшу үшін жеке бағдарлама қажет. Қазіргі жағдайда бұл оңай емес. Әр бағытты алып, талдап, тиімсіздіктен тазарту керек, әйтпесе біз бұл шұңқырдан тағы 30 жыл шыға алмаймыз.