Аз білсең – тыныш ұйықтайсың
Орыс тілінен жасанды интеллект көмегімен аударылған. Түпнұсқа: орыс тіліндегі нұсқа
«Самұрық-Қазына» топ-менеджерлерінің жалақысы неліктен жария етілмейді және мемлекеттік капитализм миллиондаған акционері бар жария компаниялардан немен ерекшеленеді.
«Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры топ-менеджерлерінің жалақысы туралы әңгіме көп. Олардың қанша табыс табатыны туралы ақпараттың болмауы қаншалықты орынды? Бұл – өте даулы мәселе. Неліктен екенін түсіндіруге тырысамын. Мен Қорға тәуелді компанияда жұмыс істеп көргенмін, сондықтан Қор мен оның жүйесіндегі жалақы деңгейін шамамен білемін.
Бірден айтайын: жүйедегі еңбекақы төлеу деңгейі ірі батыс компаниялары мен Қазақстанның жеке компанияларымен салыстырғанда жоғары емес. Алайда Қазақстанның көптеген орта және шағын кәсіпорындарымен салыстырғанда төлем деңгейі бәрібір біршама жоғары.
Мемлекеттік кәсіпорында жұмыс істеудің басты артықшылығы – тұрақтылық. Ол қызметкерге жоспар құрып, жинақ жасауға мүмкіндік береді. Тұрақтылық пен тәуекелі бар жоғары табыстың арасынан таңдағанда, көпшілік тұрақтылықты таңдайды.
Енді топ-менеджерлердің жалақы мөлшерін жариялау қажеттігінің этикалық жағына тоқталайын.
Листингтегі компанияларға қойылатын көптеген талап оларды топ-менеджерлердің табысын жариялауға міндеттейді. Менің ойымша, бұл дұрыс әрі ақылға қонымды, өйткені бұл жағдайда менеджердің өз жұмысы үшін жауапкершілігі артады, ал жалақысы құзыреттілік деңгейіне сәйкес келмесе, ол сынға ұшырайды.
Мемлекеттік капитализмнің қалыпты капитализмнен айырмашылығы мынада: дамыған елдерде ірі кәсіпорындардың миллиондаған акционері бар – олар қарапайым азаматтар, кәсіпорындарға тікелей немесе түрлі қорлар арқылы иелік етеді. Ал мемлекеттік капитализмде ірі кәсіпорындарға мемлекет иелік етеді. Сонымен, дамыған елдерде халық компанияны басқаруға тікелей қатыса алады, ал бізде тек мемлекет арқылы, жанама түрде, сайлауда дауыс беру жолымен қатысады. Тиісінше, экономикасы дамыған елдерде акционерлер (бір компанияда олардың саны миллионнан асуы мүмкін) есептіліктің толық ашықтығын талап етеді және табыс деңгейін білгісі келеді, себебі олар бірінші басшы лауазымына белгілі бір кандидатқа да дауыс береді.
Мемлекеттік жеке кәсіпорындарда топ-менеджерлерді жалғыз акционер тағайындайды, ал қарапайым азаматтар белгілі бір басшыны тағайындауға қатыса алмайды. Топ-менеджерлердің өз табысының деңгейін жария етуге құлықсыздығы осыдан туындайды.
Батыс елдерінде топ-менеджерлердің табыс деңгейі біздікімен салыстырғанда айтарлықтай жоғары, бірақ сонымен қатар басқа азаматтардың табысымен арасындағы алшақтық әлдеқайда аз. Мысалы, егер онда автобус жүргізушісі 2 мың АҚШ доллары алса, орташа топ-менеджер барлық әлеуметтік пакетімен бірге 30-40 мың АҚШ долларына жуық алады. Айырма – 20 есе. Сонымен бірге қарапайым еңбекші жеке компанияда жұмыс істейтін менеджерді компания акционерлері жұмыстан шығара алатынын біледі. Ал бізде жағдай басқаша: Қордың топ-менеджері шартты түрде айына 10 мың доллар алады. Бонустармен, түрлі сыйақылармен және әлеуметтік пакетпен қоса есептегенде, оның табысы айына шамамен 20 мың долларға, яғни 3,6 млн теңгеге жетеді. Ал, айталық, маршрутты автобус жүргізушісі айына 60 мың теңге алады, яғни 60 есе аз. Сондықтан топ-менеджерлердің табыс деңгейін халықтың басқа санаттарымен салыстыру әлеуметтік шиеленіс тудыруы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, олардың жалақысы туралы ақпаратты жарияламағаны дұрыс екені анық.
Жарияланған: Ratel.kz, 2015 жылғы 27 ақпан